ABŞ və İsrailin İranın nüvə proqramına qarşı həyata keçirdiyi hücumların əks təsir göstərərək Tehranın gizli şəkildə nüvə silahı yaratmaq qərarını sürətləndirə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar artır.
Musavat.com xəbər verir ki, nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması sahəsində çalışan ekspertlər ABŞ və İsrailin hücumlarının 24 ildir davam edən İran nüvə proqramı ilə bağlı qarşıdurmanı həll etmək məqsədi daşıdığını, lakin bunun əks nəticə verə biləcəyini bildirirlər.
İran uzun illərdir nüvə proqramının yalnız mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutulduğunu və nüvə silahı hazırlamaq niyyətinin olmadığını bəyan edir. Lakin 2002-ci ildə uranın zənginləşdirilməsi və ağır su əsaslı plutonium istehsalı ilə bağlı iki gizli obyekt aşkar edildikdən sonra proqram beynəlxalq səviyyədə ciddi şübhələrlə qarşılanmağa başladı.
2015-ci ildə imzalanmış nüvə sazişi İranın proqramına ciddi məhdudiyyətlər qoymuş və geniş beynəlxalq yoxlamalar nəzərdə tutmuşdu. Lakin ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Tramp 2018-ci ildə sazişdən çıxandan sonra razılaşma faktiki olaraq dağıldı və İran uranın zənginləşdirilməsi prosesini sürətləndirdi.
Beynəlxalq ictimaiyyəti ən çox narahat edən məqam isə İranın ötən ilin yayına qədər 60 faiz zənginləşdirilmiş təxminən 440 kiloqram uran ehtiyatı toplaması idi. Texniki baxımdan 60 faizdən 90 faizə – yəni silah səviyyəli zənginləşdirməyə keçid nisbətən qısa müddətdə mümkündür. Belə həcmdə ehtiyat daha da zənginləşdirilərsə və qaz formasından metal formaya çevrilərsə, ondan ondan artıq nüvə başlığı hazırlamaq mümkün ola bilər.
Məhz bu ehtiyat ABŞ və İsrailin ötən ilin iyununda İranın nüvə obyektlərinə qarşı həyata keçirdiyi zərbələrin əsas səbəblərindən biri kimi göstərilir. ABŞ əməliyyatı “Midnight Hammer” adlandırılmış və əsasən İranın nüvə obyektlərinə bunkerdağıdan bombalarla zərbələr endirilməsini əhatə etmişdi.
Donald Tramp həmin hücumların İranın nüvə proqramını “tamamilə məhv etdiyini” iddia etsə də, sonradan bunun tam doğru olmadığı məlum oldu. Zərbələr ciddi dağıntılar törətsə də, dağların altında yerləşən bəzi dərin yeraltı obyektlər – xüsusilə İsfahan və Natanzdakı komplekslər tamamilə məhv edilmədi.
Hücumlara cavab olaraq İran BMT-nin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) müfəttişlərini bir sıra həssas obyektlərdən kənarlaşdırdı. Nəticədə agentlik 440 kiloqram yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatının taleyi və həmin yeraltı obyektlərdə aparılan işlər barədə nəzarəti itirdi.
MAQATE-nin son hesabatında qeyd olunur ki, təşkilat İranın zənginləşdirmə fəaliyyətini tam dayandırıb-dayandırmadığını və zədələnmiş obyektlərdə uran ehtiyatının real həcmini təsdiqləyə bilmir. Buna baxmayaraq, MAQATE-nin baş direktoru Rafael Qrossi bildirib ki, hazırda İranın nüvə silahı istehsalına yönəlmiş strukturlaşdırılmış proqramı olduğuna dair sübut görülmür.
Bununla belə, bir sıra ekspertlər hesab edir ki, hücumlar və İran rəhbərliyinin zəiflədilməsi cəhdləri vəziyyəti dəyişə bilər. Onların fikrincə, belə bir ssenari Tehranın nüvə silahına sahib olmağa daha çox meyil göstərməsinə səbəb ola bilər.
Montereydə yerləşən Middlebury Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun qlobal təhlükəsizlik üzrə eksperti Ceffri Lyuis bildirib ki, hücumlar böyük risk daşıyır. Onun sözlərinə görə, əgər zərbələr İran rejimini devirməsə, ölkədə proqramı yenidən bərpa edə biləcək minlərlə mütəxəssis mövcuddur.
Lyuis əlavə edib ki, İran hücumlardan sonra Şimali Koreyanın gəldiyi nəticəyə gələ bilər: təhlükəli dünyada ABŞ kimi güclərə qarşı yeganə real təminat nüvə silahıdır.
Silahların yayılmaması üzrə siyasət üzrə ekspert Kelsi Davenport da bu fikirlə razılaşır. O hesab edir ki, hücumlar İran daxilində nüvə silahının hazırlanmasını dəstəkləyən qüvvələrin mövqeyini gücləndirə bilər.
Davenport qeyd edib ki, rejimin dağılması və ya ölkədə vətəndaş müharibəsinin başlaması halında İranın yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatının taleyi qlobal təhlükəsizlik üçün böyük problemə çevrilə bilər. Onun sözlərinə görə, belə bir vəziyyətdə nüvə materiallarının oğurlanması və ya nəzarətdən çıxması riski yaranar.
Ekspert vurğulayıb ki, bu ssenari ABŞ-ın İran rejimini dəyişmək strategiyası üçün də təhlükəli nəticələr yarada bilər və nüvə terrorizmi riskini artırar.
Musavat.com
