Bəşəriyyət tarix boyu təbii intellektdən üstün fövqəl intellektlə bağlı müxtəlif ideyalar və fərziyyələr irəli sürmüş, xəyallar qurmuş və zəngin fantastik nümunələr yaratmışdır. Mifologiyada uçan xalçalar, sehrli xalatlar və s. kimi fərziyyələr insanın özünə köməkçi və əlavə potensial güc tapmaq arzusundan qaynaqlanır. İnsan qocaldıqda əsadan, görmə qabiliyyəti zəiflədikdə eynəkdən istifadə etdiyi kimi, hər zaman öz funksional imkanlarını əvəz edə və ya genişləndirə biləcək vasitələrin axtarışında olub. Bu məqsədyönlü axtarışların ən mühüm istiqamətlərindən biri də məhz insan zəkasına dəstək verəcək yeni texnoloji reallıqların və innovasiyaların yaradılmasıdır.
Kompüterlər də məhz bu təkamül prosesinin zəruri təzahürü kimi meydana gəlmişdir. Süni intellekt ideyasının reallaşmasından əvvəl kompüterlər əsasən hesab, məntiq əməllərini və yaddaş funksiyalarını yerinə yetirirdi. İnternetin yaranmasından sonra isə onlar həm də informasiyanı geniş coğrafi məkanda paylamaq və virtual dünyada insanlara müxtəlif xidmətlər göstərmək kimi funksiyaları yerinə yetirirlər. Bu gün İnternetin və kompüterin həyatımızda rolu danılmazdır. Lakin insanlar hər zaman daha irəli gedərək təbii intellektə xas olan düşünmək, qavramaq, nələri isə təsnif etmək, qərar qəbul etmək, gələcəyi görmək və s. kimi idraki funksiyaların da texnoloji innovasiyalar vasitəsilə həyata keçirilməsini arzulayıblar. Odur ki, süni intellekt hər zaman insanı əqli nöqteyi-nəzərdən əvəz edə biləcək və ya ona köməkçi olacaq bir vasitə kimi arzulanmışdır. Bu istiqamətdə ilk real addımlar XX əsrin 40-cı illərində atıldı. Amerikan alimləri – neyrofizioloq Uorren Makkallok və riyaziyyatçı Uolter Pits 1943-cü ildə insan beyninin əsasını təşkil edən təbii neyronun bioloji xüsusiyyətlərini araşdıraraq, onun süni, başqa sözlə riyazi modelini yaratdılar. Beləliklə, neyrofizioloq və riyaziyyatçıların birgə səyi nəticəsində bəşər tarixində ilk dəfə süni intellektin ilkin rüşeymi hesab olunan süni neyronun əsası qoyuldu.
Hələ kompüterlərin bir texnoloji reallıq kimi meydana gəlməsindən öncə irəli sürülən bu süni neyron ideyası sonrakı illərdə müxtəlif alimlər tərəfindən inkişaf etdirildi. Bu istiqamətdə amerikalı alim, azərbaycanlı Lütfi Zadə və ingilis alimi Alan Türinqin rolunu xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Xüsusən də, Lütfi Zadə "düşünən maşınlar" və qeyri-səlis məntiq barədə fundamental nəzəriyyələr yaradaraq süni intellektin gələcək inkişafında mühüm rol oynadı.
Nəhayət, 1956-cı ildə amerikalı alim Con Makkarti ilk dəfə “süni intellekt” terminini elmi leksikona daxil etdi. Zaman keçdikcə yaradılan süni intellekt modelləri tədricən insanın və digər canlıların bəzi intellektual xüsusiyyətlərini təqlid etməyə, mənimsəməyə, müxtəlif hadisələri və prosesləri xarakterizə edən ilkin məlumatlarla təlim keçərək, təbii intellektin birbaşa iştirakı olmadan mürəkkəb funksiyaları yerinə yetirməyə başladılar.
Təbii olaraq belə bir sual yarana bilər ki, bəs nə üçün o dövrlərdə süni intellekt ideyaları reallaşa bilmirdi? Bunun əsas səbəbi bu gün “böyük verilənlər” (big data) adlandırdığımız informasiya resurslarının kifayət qədər, həmçinin əlçatan olmaması idi. Həmin dövrdə böyük həcmli məlumatları meydana çıxdığı anda qeyd etmək, toplamaq, yadda saxlamaq və emal etmək gücünə malik kompüterlər və digər texnoloji vasitələr hələ mövcud deyildi. 1940-1950-ci illərdə istehsal olunan kompüterlərin texniki imkanları bu günlə heç müqayisə olunmayacaq dərəcədə məhdud idi və onlar insanın intellektual potensialına alternativ ola biləcək mürəkkəb idraki əməliyyatları icra etmək gücünə malik deyildilər.
Məhz bu səbəbdən təkamül prosesində “süni intellektin qışı” adlandırılan durğunluq və məyusluq dövrləri yaşandı. Süni intellekt ideyaları ilkin mərhələdə elmi-nəzəri cəhətdən mövcud olsa da, praktikada tətbiq edilə bilmir, gözlənilən nəticəni vermir, sadəcə uğursuzluğa düçar olurdu. Lakin zaman keçdikcə İnternetin meydana gəlməsi və surətlə inkişafı ilə qlobal miqyasda bütün dünyanı əhatə edən virtual məkan formalaşmağa başladı. İnformasiyanın sürətlə ötürülməsi, onlayn mühitdə müxtəlif məzmunlu informasiya resurslarının kütləvi olaraq dinamiki artması və superkompüter texnologiyalarının davamlı inkişafı süni intellektin düşdüyü ağır vəziyyəti kökündən dəyişdi. Bununla yanaşı, qeyri-səlis məntiq, təbii dilin emalı, maşın təlimi, dərin təlim və ümumiyyətlə, süni neyron şəbəkələrinin elmi-nəzəri əsaslarının inkişafı süni intellektin imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı və fundamental dayaqlarını daha da möhkəmləndirdi.
Yeri gəlmişkən, bu sahənin inkişafına müstəsna töhfələr verən ingilis alimi Cefri Hinton və amerikalı alim Con Hopfild süni neyron şəbəkələri ilə maşın öyrənməsinə imkan verən fundamental kəşflər və ixtiralara görə 2024-cü ildə fizika sahəsində Nobel mükafatına layiq görülmüşlər. Elə həmin ildə ingilis alimi Demis Hassabis və amerikalı alimlər Con Camper və David Beyker süni intellekt metodlarından istifadə edərək biologiya və kimyanın son 50 ildəki ən böyük problemlərindən birini – “zülalların strukturunun proqnozlaşdırılması” problemini həll etdiklərinə görə kimya sahəsində Nobel mükafatına layiq görüldülər. Bu tarixi hadisə süni intellektin bəşəriyyət üçün nə dərəcədə böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini bir daha sübut edir.
Beləliklə, XXI əsrdə rəqəmsal texnologiyaların son illərdə dinamiki inkişafı nəticəsində bəşəriyyət fasiləsiz olaraq yüksək templə artan informasiya bolluğu dövrünə qədəm qoydu. Müxtəlif mənbələrdən informasiyanın əldə olunması üçün texnoloji imkanların artması, qlobal və ölkələr səviyyəsində şəbəkə-kommunikasiya infrastrukturunun genişlənməsi təkcə insanların deyil, həm də nəzarət və idarə etmək zəruriyyəti olan qurğuların, nəqliyyat vasitələrinin, evlərin və s. kimi əşyaların İnterneti texnologiyasının cəmiyyətin, həmçinin təbiətin müxtəlif sahələrinə nüfuz etməsi nəticəsində nəhəng həcmdə verilənlər, informasiya resursları toplanmağa başlandı. Bu nəhəng həcmdə olan informasiya resursları daxilindəki prosesləri, qanunauyğunluqları və trendləri insan beyninin imkanları hesabına təkbaşına emal etmək artıq mümkün deyil. Bu məlumatların yadda saxlanılması, emalı və nəqli üçün tələb olunan resursların yetərincə olmaması səbəbindən artıq superkompüterlərdən növbəti mərhələyə, şəbəkə platformasında yaradılan paylanmış hesablamalar sisteminə keçid edildi. Bu gün də çox yüksək sürətlə artmaqda olan informasiya selinin qarşısında mövcud hesablama sistemlərinin imkanları məhdud görsənir və buna görə də kvant texnologiyaları əsasında işləyən kompüterlərin və kommunikasiya vasitələrinin yaranması və geniş tətbiqi artıq zəruriyyətə çevrilməkdədir.
Hal-hazırda cəmiyyəti təəccübləndirən süni intellekt texnologiyaları hələ öz inkişafının başlanğıc mərhələsindədir. Son zamanlar meydana çıxan elmi-texnoloji nailiyyətlər və innovasiyalar gələcək perspektivlər qarşısında yalnız ilkin addımlar hesab oluna bilər. Virtual məkanda informasiyanın həcmi artıq terabaytlarla (1.000.000.000.000), petabaytlarla (1.000.000.000.000.000), ekzabaytlarla (1.000.000.000.000.000.000) deyil, zettabaytlarla (1.000.000.000.000.000.000.000) ölçülür. Texnologiyaların intellektual platformada bu cür sistemli və davamlı inkişafı yaxın gələcəkdə süni intellektə daha geniş, cəmiyyəti heyrətləndirəcək daha fövqəl imkanlar qazandıracaqdır. Xüsusilə son illər kvant hesablamaları sahəsində əldə olunmuş nailiyyətlər və fundamental irəliləyişlər süni intellektin gələcəyində böyük bir sıçrayışın yaxınlaşdığından xəbər verir. Aparılan sınaqlar göstərir ki, kvant kompüterlərinin malik olduğu ifrat hesablama gücü süni intellekt modellərini informasiya emalı ilə bağlı məhdudiyyətlərdən tamamilə azad edə bilər. Bu texnoloji uçurumu anlamaq üçün Google şirkətinin 105 kubitlik "Willow" kvant kompüterinin imkanlarına nəzər salmaq kifayətdir: "Willow"un cəmi 5 dəqiqəyə həll etdiyi mürəkkəb bir tapşırığı tamamlamaq üçün bu günün ən güclü superkompüterinə 10 septilyon (10.000.000.000.000.000.000.000.000) il lazım olardı. Bu müddət, yaşadığımız kainatın yaşından (13,8 milyard il) təxminən 724 trilyon dəfə çoxdur. (https://www.bbc.com/news/articles/c791ng0zvl3o)
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, süni intellektin meydana gəlməsinin real tarixi ötən əsrin 40-cı illərində insan beyninin əsasını təşkil edən bioloji neyronun formal modelinin yaradılması ilə başlamışdır. Həmin dövrdə “əkilən bir toxum”, bu gün ağlasığmaz dərəcədə nəhəng intellektual potensiala malik ağıllı texnoloji imkanlara və innovasiyalara yol açmışdır. Şübhəsiz ki, bu fövqəl inkişafın əsasında riyaziyyat və kompüter elmləri sahəsində ciddi araşdırmalar dayansa da, süni intellekt mahiyyətinə görə multidissiplinar bir sahədir. Burada neyrofiziologiya, neyrolinqvistika, neyropsixologiya, koqnitiv və s. kimi neyro elmlər süni intellektin elmi-nəzəri əsaslarının inkişafına mühüm töhfə verirlər.
İnsan canlıların ən alisidir, o, düşünür, məntiqi mühakimə yürüdür, gələcəyi proqnozlaşdırır, qiymətləndirmə aparır, qərar qəbul edir, emosiyalarını, hisslərini ifadə edir və s. Bütün bu mürəkkəb idrak proseslərinin intellektual emal mərkəzi beyindir. Lakin insan beyni hələ də sonacan dərk olunmamış böyük bir sirr olaraq qalır. Təxminən 80 milyarddan çox neyronun bir-biri ilə hansı informasiya-kommunikasiya, riyazi və bioloji strukturlar əsasında hiper əlaqələr qurduğu tam şəkildə tədqiq olunmayıb, açılmayıb.
Bəzən belə deyirlər ki, insan dünyaya gələndə beyni sanki “ağ vərəq” kimi olur, zaman keçdikcə genetik məlumatlarla yanaşı ətraf mühitdən, mənsub olduğu coğrafi və sosial məkandan alınan biliklər əsasında həmin “vərəq” üzərində “ləkələr”, yəni “əlaqələr“ yaranır və bunun da nəticəsində təbii intellekt formalaşır, inkişaf edir. Beyindəki on milyardlarla neyron arasındakı biokimyəvi və bioelektrik proseslər və əlaqələrin mürəkkəbliyi intellektin dərinliyini müəyyən edir. İnsan duyğu orqanları vasitəsilə məlumat toplayır, öyrənir və yeni bilik istehsal edir. Mərkəzi sinir sistemi isə bu məlumatları analiz edərək icra üçün bədənin müvafiq orqanlarına əmrlər, göstərişlər verir.
Məhz bu istiqamətdə aparılan tədqiqatların nəticəsidir ki, ötən əsrin 50-ci illərində amerikalı alimlər Norbert Viner və Frenk Rozenblatt insanın mərkəzi sinir sisteminin iş prinsiplərini tədqiq edərək kibernetikanın əsasını təşkil edən idarəetmə nəzəriyyəsini irəli sürmüşlər. Bu nəzəriyyə insan bədənini əhatə edən çoxsaylı sensorlardan məlumatın toplanması, analizi, qərar qəbulu və əks-əlaqə mexanizminin harmonik və sistemli fəaliyyyətinə əsaslanır. Kibernetika bütövlükdə insanın sinir sistemini və idarəetmə prinsiplərini hədəf aldığı halda, süni intellekt bilavasitə beynin kompleks fəaliyyətini və strukturunu, onun əsas elementi hesab olunan neyronları əsas götürür. Fənlərarası araşdırmalar nəticəsində alimlər müəyyən etdilər ki, bioloji neyron digər neyronlardan məlumatı qəbul edən, emal edən və müəyyən şərtlər daxilində qərar verən funksional bir intellekt vahidi, “toxumu”dur. Bu bioloji "intellekt toxumu”nun riyazi modeli yaradılaraq, insanın müdaxiləsi olmadan avtomatik fəaliyyət göstərən süni neyron şəbəkələri quruldu.
Müasir süni intellekt sistemlərinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, təbiətdən, cəmiyyətdən toplanmış müxtəlif xarakterli və formalı verilənlər əsasında bu sistemlər insanın müdaxiləsi olmadan özü-özünə öyrənmə, inkişaf etmə və təkmilləşmə qabiliyyətinə malikdirlər. Başqa sözlə, bu ağıllı modellər verilənlər toplusundan yararlanaraq yaxşını pisdən, bir obyekti digərindən seçməyi öyrənir, onlar arasında gizli münasibətləri aşkarlayır, optimal alternativləri müəyyənləşdirir və gələcək üçün proqnozlar verir.
Süni intellektin maraqlı və diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də onun şərti olaraq adlandırılan “genetikası”dır. Bioloji genetikada məlumat valideynlərdən övladlara ötürülürsə, süni intellektdə bu proses əvvəlki mərhələdə toplanmış verilənlərin emalı nəticəsində qazanılmış biliyin xüsusi təlim (transfer təlimi) texnologiyası vasitəsilə baş verir. Başqa sözlə, süni intellektin hər hansı bir sahədə əldə etdiyi təcrübə və bilik digər sistemlərə sürətlə ötürülə və yayıla bilər. Bu, bioloji irsiyyətdən fərqli olaraq, eyni anda bir və daha çox, hətta sonsuz sayda ağıllı rəqəmsal obyektlərə köçürülə bilən süni intellekt “genetikası” kimi qəbul oluna bilər. Hələlik süni intellekt “genetikası” ilkin mərhələdə mövcud olsa da, bu, perspektivdə süni intellekt daşıyıcıları olan varlıqların müəyyən məqsədlər və motivasiyalar əsasında “sosiallaşması”, qarşılıqlı münasibətlərin və bağların yaranması, kollektiv süni zəkanın formalaşması, daha səmərəli dərin təlim modellərinin yayılması, daha üstün dominant mövqe tutması, “irsdən irsə” ötürülməsi və s. kimi problemlər ən mühüm tədqiqat hədəflərindən biri kimi artıq formalaşmaqdadır.
