ain.az bildirir, 525.az portalına istinadən.
Müasir həyatda Süni İntellektin (Sİ) əhəmiyyəti durmadan artır. O, sənayeləri kökündən dəyişir, effektivliyi yüksəldir və iqlim dəyişikliyi və səhiyyəyə çıxış kimi qlobal problemlərin həllinə kömək edir. Bu səbəbdən ölkələr Sİ texnologiyalarını inkişaf etdirmək üçün ciddi rəqabət aparırlar.
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) rektoru, professor Ədalət Muradov deyir ki, ABŞ müasir Sİ-nin beşiyi hesab olunur. "Google", "Microsoft" və IBM kimi texnologiya nəhəngləri Sİ tədqiqatlarına böyük sərmayələr yatırır. Silikon Vadisi isə startaplar, tədqiqatçılar və sahibkarlar üçün əsas mərkəzə çevrilib. ABŞ-da Sİ inkişafının əsas üstünlüklərindən biri universitetlərlə özəl sektor arasında sıx əməkdaşlıqdır. Həmçinin dövlət də Sİ-nin strateji əhəmiyyətini qəbul edərək müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirir: "Çin sürətlə Sİ sahəsində əsas oyunçulardan birinə çevrilir. Çin hökuməti Sİ-ni milli prioritet elan edib və 2030-cu ilə qədər dünya lideri olmağı hədəfləyir. Bu istiqamətdə milyardlarla dollar investisiya qoyulur. "Baidu", "Alibaba" və "Tencent" kimi şirkətlər böyük istifadəçi bazasından əldə etdikləri məlumatlar sayəsində Sİ sistemlərini inkişaf etdirirlər. Çin əhalisinin çoxluğu da böyük həcmdə məlumat yaradaraq bu sahədə üstünlük yaradır. ABŞ və Çinlə müqayisədə Avropa İttifaqı fərqli strategiya seçib. Burada əsas diqqət etik Sİ inkişafına və hüquqi çərçivələrin yaradılmasına yönəlib. Məqsəd həm innovasiyanı təşviq etmək, həm də vətəndaşların hüquqlarını qorumaqdır. "Horizon Europe" kimi proqramlar vasitəsilə Sİ tədqiqatlarına dəstək verilir və ölkələrarası əməkdaşlıq gücləndirilir. Kanada, xüsusilə "deep learning" sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə edib. Toronto şəhəri isə qlobal Sİ mərkəzlərindən birinə çevrilib. Kanada hökuməti Sİ-nin iqtisadi və sosial potensialını nəzərə alaraq bu sahəyə dəstək verir və etik Sİ inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Sİ inkişafında yalnız böyük şirkətlər deyil, startaplar da mühüm rol oynayır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində startaplar təhsil, səhiyyə, marketinq və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə innovativ həllər təqdim edir. İsrail və Hindistan bu baxımdan seçilir. İsrail "Startap milləti" kimi tanınır, Hindistan isə Sİ-ni yerli problemlərin həllində aktiv istifadə edir".
Rektorun sözlərinə görə, məlumat mübadiləsi və ortaq tədqiqatlar əsas rol oynayır. Eyni zamanda etik problemlərin, o cümlədən məlumat məxfiliyi və alqoritmik qərəzin həlli önə çıxır. Sİ üzrə yarış davam etdikcə, beynəlxalq əməkdaşlığın vacibliyi daha da artır. Həm də bu yarış yalnız texnologiya yarışı deyil, gələcəyin formalaşdırılması ilə bağlıdır. Süni intellekt gələcəyin açarıdır və bu gələcək artıq başlayıb: "Hazırda ABŞ və Çin liderdir, lakin digər ölkələr də sürətlə irəliləyir. Azərbaycan da Süni İntellektin inkişafı istiqamətində son dövrlərdə mühüm və sistemli addımlar atır. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 19 mart 2025-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının 2025-2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası"nın təsdiq edilməsi, 11 fevral 2026-cı ildə "Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası" adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirənin keçirilməsi və həmin müşavirədə müəyyənləşdirilən prioritetlər bu sahəyə verilən yüksək əhəmiyyətin bariz göstəricisidir. Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın sədrliyi ilə Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması ölkədə rəqəmsal transformasiyanın institusional əsaslarını daha da gücləndirir və Süni İntellekt sahəsində vahid yanaşmanın formalaşdırıldığını göstərir. Bütün bunlar Azərbaycanın bu yeni və strateji sahədə öz baxışına malik olduğunu və qlobal rəqabətdə layiqli yer tutmaq niyyətini nümayiş etdirir. Hesab edirik ki, Süni İntellektin inkişafı baxımından ölkənin böyük və ya kiçik olması həlledici faktor deyil. Əsas məsələ düzgün prioritetlərin seçilməsi, resursların səmərəli səfərbər olunması və dəyişikliklərə operativ reaksiya verə bilməkdir. Bu baxımdan Azərbaycanın qlobal rəqabətə qoşulmaq istiqamətində atdığı addımlar və bu sahədə potensialın formalaşdırılması çox təqdirəlayiqdir. Mövcud durumu və imkanları, mümkün qısa vaxtda müsbət nəticələr əldə etmək zəruriliyi nəzərə alınaraq Süni İntellektin tətbiqi baxımından təhsil və elm sahələrinin prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğun görünür. Artıq Ağıllı Təhsil, Sİ-li təhsil qlobal gündəmdədir və aktiv formalaşma mərhələsindədir. Bu kontekstdə bu gün dünyanın aparıcı ali təhsil mərkəzləri yeni texnoloji reallıqlara uyğun olaraq yenidən formalaşır və eləcə də, dünyada tamamilə yeni ali təhsil mərkəzləri yaranmaqdadır. Bu isə onu göstərir ki, məhz indi yeni ali təhsil liderlərinin ortaya çıxması üçün əlverişli tarixi mərhələdir. İnanırıq ki, yeni "harvard"lar məhz indi formalaşır və Azərbaycanın da bu sahədə potensialı və real şansları var. Bu şansın reallaşdırılmasının isə iki əsas amildən, daha doğrusu, bu yeniliklərə mümkün qədər tez başlamaqdan və dəyişikliklərin sürətindən asılı olduğuna inanırıq".
Ədalət Muradov bildirib ki, Süni İntellekt dünyanı təsəvvür edə bilmədiyimiz şəkildə dəyişir və artıq gündəlik həyatımızın bir hissəsinə çevrilib. Sİ inkişaf etdikcə, onun istifadəsini tənzimləyən qaydaların zəruriliyi artır. Amma eyni zamanda Sİ-nin necə tənzimlənməsi böyük fərqli nəticələr doğura bilər. Buna görə də faydaları maksimuma çatdırmaq və eyni zamanda riskləri minimuma endirmək vacibdir. Bəs bu qaydaları kim müəyyən edir? Dünyanın müxtəlif ölkələri Sİ-nin tənzimlənməsinə fərqli yanaşırlar. Bəziləri geniş çərçivələr yaradır, digərləri isə hələ strategiyalarını formalaşdırır: "Avropa İttifaqı Sİ tənzimlənməsində qabaqcıl hesab olunur. 2021-ci ilin aprelində Avropa Komissiyası Süni İntellekt Aktını təklif etdi. Bu akt Sİ tətbiqlərini risk səviyyələrinə görə (minimaldan qəbuledilməzə qədər) təsnif edir və xüsusilə səhiyyə və hüquq-mühafizə sahələrində yüksək riskli sistemlər üçün ciddi qaydalar müəyyən edir. Məqsəd Sİ-nin təhlükəsiz olmasını, fundamental hüquqlara hörmət etməsini və Avropa dəyərlərinə uyğun fəaliyyət göstərməsini təmin etməkdir. Bu o deməkdir ki, Sİ sistemləri şəffaf və hesabatlı olmalıdır. ABŞ-da isə Sİ üçün vahid federal qanun yoxdur. Bunun əvəzinə müxtəlif federal qurumlar və ştatlar öz qaydalarını tətbiq edir. Məsələn, Kaliforniyada ciddi məxfilik qanunları mövcuddur, digər ştatlar isə avtomatlaşdırılmış nəqliyyat kimi sahələrdə Sİ-ni necə tənzimləməyi araşdırır. ABŞ hökuməti eyni zamanda innovasiyanı təşviq etməklə yanaşı, təhlükəsizlik və etibarlılığı qorumağa yönəlmiş prinsiplər də irəli sürür. Çin Sİ sahəsində sürətlə inkişaf edir və bu texnologiyaya böyük sərmayə qoyur. 2017-ci ildə qəbul edilmiş "Yeni Nəsil Süni İntellekt İnkişaf Planı" ilə Çin 2030-cu ilə qədər Sİ sahəsində qlobal lider olmağı hədəfləyir. Lakin Çinin yanaşması fərqlidir. Dövlət Sİ üzərində ciddi nəzarət həyata keçirir və texnologiyanı tez-tez müşahidə və məlumat toplama məqsədilə istifadə edir. Bu isə məxfilik ilə bağlı ciddi suallar yaradır".
UNEC rektorunun dediyinə görə, Sİ-ni tənzimləmək asan deyil. Əsas problemlərdən biri onun çox sürətlə inkişaf etməsidir və buna görə qanunvericilik çox vaxt texnologiyanın arxasınca çatmaqda çətinlik çəkir. Digər problem isə etik yanaşmalarda fikir ayrılığıdır. Müxtəlif ölkələrin və cəmiyyətlərin dəyərləri fərqlidir, bu da universal qaydaların yaradılmasını çətinləşdirir. Bundan əlavə, hökumətlər, şirkətlər və alimlər arasında əməkdaşlıq vacibdir. Effektiv tənzimləmə üçün texnologiyanı dərindən başa düşmək lazımdır: "Sİ-nin tənzimlənməsi daha çox qlobal əməkdaşlıq tələb edir. Sİ sərhəd tanımadığı üçün ölkələrin ortaq standartlar yaratması qaçılmaz görünür. Bu, iqlim dəyişikliyi və ya beynəlxalq ticarət sahəsindəki razılaşmalara bənzər çərçivələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda cəmiyyətin rolu da artacaq. İnsanların məlumatlı olması və müzakirələrə qoşulması daha ədalətli və effektiv siyasətlərin formalaşmasına kömək edəcək. "Sİ üçün qaydaları kim müəyyən edir?" sualına cavab vermək sadə deyil - bu, çoxşaxəli və davamlı inkişaf edən bir prosesdir. Məqsəd innovasiyanı təşviq etməklə yanaşı, təhlükəsizlik və etik prinsipləri qorumaqdır. Görünən budur ku, Sİ həyatımızı köklü şəkildə dəyişə bilər, lakin onun necə formalaşacağı insanların əlindədir. Sİ-nin insanlığa fayda verən istiqamətdə inkişafı təmin edilə bilər. Bir sözlə, bu yol hələ yeni başlayır və düzgün yanaşma ilə Sİ-ni hamı üçün faydalı bir gücə çevirmək mümkündür".
Sevinc QARAYEVA
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
