Günəş həm həyat verən, həm də ölümcül olan nəhəng bir termonüvə reaktorudur. Hər saniyə milyonlarla ton maddəni planetimizi isidən enerjiyə çevirir. Lakin o, həm də maqnit fırtınalarına səbəb olan, rabitəni pozan və səmanın qütb parıltıları ilə alovlanmasına səbəb olan güclü emissiyaların mənbəyidir. Xoşbəxtlikdən, bəşəriyyət kosmik hava şəraitini proqnozlaşdırmağı öyrənib. Lakin indi elm adamları fırtınalardan deyil, sakitlikdən narahatdırlar. Günəş aktivliyin görünməmiş dərəcədə azalması mərhələsinə qədəm qoyur və bu, Yer kürəsinin iqlimini ən dramatik şəkildə dəyişə bilər.
Günəşdə baş verən hər şey onun maqnit sahəsinin vəziyyətindən asılıdır. O, daim dəyişir və ulduzun səthindəki nisbətən soyuq sahələrin - günəş ləkələrinin sayına təsir göstərir. Bu dəyişikliklər dövri xarakter daşıyır. Alimlər bir neçə əsas ritmi müəyyən edirlər:
— Ən məşhuru 11 illik dövrdür. Bu, maqnit sahəsinin tərsinə çevrilməsi ilə əlaqələndirilir. Günəş ləkələrinin sayı təxminən dörd il sonra pik həddə çatır, sonra yeddi il ərzində minimuma enir.
— 90 illik dövr, 11 illik dövrlərin intensivliyinin dörddə birdən yarıya qədər azaldığı bir dövrdür.
— 300-400 illik dövrlər qlobal fasilələrdir, günəş ləkələri onilliklər ərzində demək olar ki, yox olur.
Sonuncu belə kəskin eniş olduqca yaxınlarda, 2017-ci ildə baş verdi. Tarixdə ən məşhuru 1645-ci ildən 1715-ci ilə qədər davam edən Maunder Minimumu idi. Bu, Avropada çayların donduğu, düzənliklərdə il boyu qar yağdığı və Qrenlandiyanın buzlaqlarla örtüldüyü sözdə Kiçik Buz dövrü ilə üst-üstə düşdü.
Günəş ləkəsi fəaliyyəti sadəcə astronomik bir fenomen deyil. Çoxlu sayda günəş ləkəsi olduqda, Günəş alovlanmalarının - dəhşətli enerji emissiyalarının - ehtimalı artır. Onlar maqnit fırtınalarını tetikler, peykləri sıradan çıxarır və cənub enliklərində qütb parıltıları yaradır. İonosfer dəyişir və bu da radio dalğalarının gözlənilməz şəkildə davranmasına səbəb olur.
Amma daha dərin bir əlaqə var. Günəş radiasiyasının cəmi 1% dəyişməsi qlobal iqlim xəritəsini yenidən çəkə bilər. İstilik axınları yenidən paylanır: isti cərəyanlar enerjini şimala daşıyır, Arktika soyuqları isə daha dərin cənuba nüfuz edir. Beləliklə, Günəş planetin hər yerində hava şəraitini idarə edir.
Yeni proqnozlar nə deyir?
1982-2002-ci illər dövrlərindən məlumatları təhlil etdikdən sonra tədqiqatçılar Günəşin davranışını min il əvvəlcədən proqnozlaşdırmağa imkan verən düsturlar hazırladılar. Onların nəticəsi: 2030-2040-cı illərdə Günəş təxminən 30 il davam edən dərin minimuma - üç günəş dövrünə daxil ola bilər.
Günəş aktivliyinin iqlimə təsiri ilə bağlı mövcud nəzəriyyələr doğrudursa, bu minimum Maunder Minimumuna bənzər əhəmiyyətli dərəcədə soyumağa səbəb olacaq. Lakin, daha qısa müddətə görə temperatur o qədər də düşməyə bilər.
Astronomlar getdikcə daha çox xəbərdarlıq əlamətləri görürlər. Arizona ştatının Tuson şəhərindəki Milli Günəş Rəsədxanasından Metyu Penn narahatedici bir tendensiya aşkar edib: Günəş maqnit sahəsinin gücü 1500 qausdan aşağı düşdükdə günəş ləkələri görünməyi dayandırır. Son dövrədə sahə ildə orta hesabla 50 qaus zəifləyib.
"Əgər bu davam edərsə, 2021-ci ilə qədər onlar konveksiyaya müqavimət göstərə bilməyəcək qədər zəifləyəcəklər. Günəş ləkələri yox olacaq", - deyə alim xəbərdarlıq edib.
Eyni rəsədxananın direktoru Frank Hill əlavə edir ki, yeni minillikdə plazma axınlarının əmələ gəlməsində pozuntu müşahidə olunub - bunlar adətən günəş ləkələrinə səbəb olanlardır. Əsrlər boyu saat mexanizmi kimi işləyən bir mexanizm nasazdır.
Lakin, Günəş aktivliyi ilə buz dövrləri arasında birbaşa əlaqə hələ dəqiq şəkildə sübut olunmayıb. Hill ehtiyatlı olmağa çağırır:
"Belə bir əlaqəni təsdiqləyə və ya təkzib edə biləcək elmi məlumatlarımız yoxdur. Biz yeni Kiçik Buz dövrünün başlanğıcını deyil, Günəş dövrəsindəki dəyişiklikləri proqnozlaşdırırıq."
Buna baxmayaraq, yeni bir buz dövrü baş verməsə belə, otuz illik "günəş minimumu" qaçılmaz olaraq həm iqlimə, həm də kosmik tədqiqatlara təsir edəcək. Yalnız zaman və sonrakı müşahidələr bunun necə olacağını dəqiq göstərəcək. Bir şey aydındır: Günəş bizim üçün başqa bir tapmaca hazırlayır və bütün bəşəriyyət bunu həll etməli olacaq.
News365.az
