ain.az, Azpolitika.az portalına istinadən məlumat verir.
Ramiz Yunus,
Siyasi elmlər professoru,
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
34 il əvvəl – 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Xocalı şəhərində nə bəraət qazandırılması, nə də unudulması mümkün olan qanlı qətliam baş verdi.
613 öldürülən. 106 qadın. 63 uşaq. 70 qoca. Təxminən 500 yaralı və yüzlərlə məhv edilmiş talelər. Bu, “münaqişənin bir səhifəsi” deyil. Bu, dinc insanlara qarşı törədilmiş cinayətdir. Və bu cinayətin adı var, strukturu var, məsuliyyəti var.
Artıq bunu müharibənin kortəbii faciəsi kimi təqdim etməyə son qoyulmalıdır. Xocalı soyqırımı ona görə mümkün oldu ki, Qarabağdakı separatizm illərlə siyasi və hərbi baxımdan qidalandırılırdı və bu cinayətin məsuliyyəti təkcə Ermənistanın silahlı birləşmələrinin üzərinə düşmür. Əməliyyatda Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının hərbçiləri də iştirak edirdi – özünü SSRİ-nin hüquqi varisi hesab edən bir dövlətin ordusu. Bu, emosional yanaşma deyil – tarixi yaddaşımızın bir hissəsinə çevrilmiş faktdır.
Lakin Xocalı soyqırımını anlamaq üçün daha dərinə baxmaq lazımdır. Cənubi Qafqaz onilliklər boyu Rusiyadakı imperiya mərkəzi üçün xalqların evi deyil, təsir aləti olub. Hələ Rusiya imperiyası dövründən region geosiyasi maraqlara uyğun şəkildə yenidən formalaşdırılırdı.
1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – müsəlman dünyasında ilk demokratik dövlət – süquta uğradıldı. Bu ilin əvvəlində Prezident İlham Əliyev bunu açıq şəkildə Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı adlandırdı. İlk dəfə olaraq bu qədər yüksək səviyyədə sovet dövrü məhz “işğal” kimi qiymətləndirildi. Bu, təsadüfi ifadə deyil. Bu, öz gücünü bərpa etmiş və hazırkı Konstitusiyasına görə AXC-nin hüquqi varisi olan dövlətin tarixi mövqeyidir.
1980-ci illərin sonlarında, Mixail Qorbaçovun hakimiyyəti dövründə Qarabağdakı separatizm öz-özünə yaranmadı. Moskvada SSRİ rəhbərliyinə birbaşa çıxışı olan nüfuzlu erməni ziyalıları – Abel Aqanbekyan, Georgi Şaxnazarov kimi şəxslər fəal şəkildə fəaliyyət göstərirdilər. Ermənistandan göndərilən məktublar, televiziya çıxışları, mərkəzə siyasi təzyiqlər, Kreml daxilində lobbiçilik və digər amillər nəticəsində erməni separatizmi “ədalət” kimi təqdim olunan birtərəfli mənzərə formalaşdırıldı.
Həmin dövrün bəzi tanınmış “demokratları” – Anatoli Sobçak, Qalina Starovoytova, akademik Andrey Saxarov və onun həyat yoldaşı Yelena Bonner-Əlixanyan da daxil olmaqla bir çoxları bu xətti dəstəkləyərək parçalanmanı legitimləşdirdilər və mahiyyət etibarilə iki xalqı müharibəyə sürüklədilər. İnsan hüquqları şüarları altında əslində Kreml tərəfindən Azərbaycanla Ermənistan arasında münaqişə mexanizmi işə salınmışdı və bunun nəticələrini biz onilliklər boyu yaşadıq. Bu, artıq gizlədilməsi mümkün olmayan tarixi faktdır.
Biz 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda baş vermiş Qanlı Yanvar hadisələrini xatırlayırıq. Post-sovet məkanında amansızlığı ilə tanınan general Aleksandr Lebedin rəhbərlik etdiyi tankları xatırlayırıq. Onun rəhbərliyi altında sovet ordusu hissələrinin həmin gecə dinc sakinlərin qanını tökdüyünü xatırlayırıq. İmperiya gedirdi, lakin həmişə olduğu kimi, qan və silah gücü ilə gedirdi. Məhz həmin mühitdə Xocalıda azərbaycanlılara qarşı soyqırımı törədildi. Bu, hüququn deyil, gücün məntiqi idi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan tarixinin gedişini dəyişdi. İkinci Qarabağ müharibəsi başladı və 44 gün ərzində Azərbaycan torpaqlarının işğalına demək olar ki, 95 faiz son qoyuldu. 2023-cü ilin sonunda isə birgünlük antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazisində suverenlik və ərazi bütövlüyü tam bərpa edildi, Rusiyanın “sülhməramlıları” isə razılaşdırılmış müddətdən əvvəl ölkə ərazisini tərk etməyə məcbur oldular.
Beləliklə, 1920-ci ildə müstəqilliyini itirmiş Azərbaycan sübut etdi ki, gec-tez öz haqqını geri qaytara bilər. İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanın yanında qardaş Türkiyə var idi, lakin bu qələbədə həlledici amil Azərbaycan xalqının birliyi və ordusunun gücü oldu. Azərbaycan artıq başqalarının oyununun obyekti deyil – o, öz taleyinin subyekti və Cənubi Qafqazın tanınmış lideridir.
Bu yaxınlarda Bakıda separatçı rejimin keçmiş rəhbərləri üzərində məhkəmə prosesi başa çatdı və bir çoxları bunu “Azərbaycanın Nürnberqi” adlandırdı. Bu, şişirdilmiş ifadə deyil. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniya Nürnberq prosesi – məhkəmə və cinayətlərin etirafı mərhələsindən keçdi və məhz bu, onun sivil dünyaya qayıdışının təməli oldu. Bakıdakı məhkəmə təkcə ədalət aktı deyil, həm də mesajdır: Azərbaycana qarşı cinayətlər unudulmayacaq və məsuliyyətsiz bağışlanmayacaq.
Hazırda Bakı ilə İrəvan arasında fəal sülh danışıqları aparılır və Azərbaycan bunu tam dəstəkləyir. Bizə revanşizm olmadan, hüquqi cəhətdən möhkəmləndirilmiş, sabit sülh lazımdır. Güclü Azərbaycan sülhdən qorxmur. Açıq kommunikasiyalarda və gələcək nəsillər üçün təhlükəsizlikdə maraqlıyıq. Sülh prosesi nə qədər güclü olarsa, kənar manipulyasiyalar üçün bir o qədər az imkan qalacaq.
Lakin açıq danışaq və hər şeyi öz adı ilə çağıraq. Xocalı soyqırımının tanınması olmadan Azərbaycanla Ermənistan arasında həqiqi barışıq mümkün deyil. Kağız üzərində sülh sazişi imzalamaq olar. Yaxşı birgə şəkillər də çəkmək olar. Amma Ermənistan cəmiyyətində Xocalı faciəsi inkar edildiyi və ya bəraət qazandırıldığı müddətdə Azərbaycan xalqının yarası açıq qalacaq. Tövbə zəiflik deyil. Bu, həqiqəti qəbul etmək gücüdür.
Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətləri də bu gün çətin mərhələdən keçir. Təxminən bir il əvvəl Qroznı üzərində Rusiya tərəfindən vurulan “AZAL”a məxsus Azərbaycan mülki təyyarəsi ilə bağlı rəsmi Kremlin kobud davranışından sonra münasibətlər daha da pisləşib. Bu, reallıqdır və regionda qüvvələr balansı dəyişdikcə proses davam edəcək. Bir tərəfin zəifləməsi, digərinin güclənməsi tarixdə təbii haldır. Lakin geopolitikadan asılı olmayaraq, Azərbaycanın və onun cəmiyyətinin dəyişməz dəyəri var – heç bir təzyiq və təbliğatın silə bilməyəcəyi tarixi yaddaş.
Azərbaycan və onun xalqı öz tarixini xatırlayır. Biz 1920-ci ili və ölkəmizin Rusiya tərəfindən işğalını xatırlayırıq. 1990-cı ilin Qanlı Yanvarını xatırlayırıq. Xocalı soyqırımını xatırlayırıq. Qonşularımızla münasibətlər tarixində baş vermiş çox şeyi xatırlayırıq. Məhz buna görə bizi sındırmaq mümkün deyil.
Çünki unutqanlıq millətləri müharibədən daha tez məhv edir. Və Uinston Çörçillin dediyi kimi:
“Keçmişini unudan xalq gələcəyini itirir”.
“AzPolitika.info”
Hadisənin gedişatını izləmək üçün ain.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
