2026-cı ilin yanvar ayında Gürcüstan 576 GVt/saat elektrik enerjisi idxal edib. Bunun 64 GVt/saatı və ya 11%-i Ermənistanın, 1 faizdən az hissəsi isə Azərbaycan-ın payına düşüb. Statistik olaraq Gürcüstanın Ermənistandan Azərbaycana nisbətən təxminən 11 dəfə çox elektrik alması ilk baxışda paradoksal görünür. Çünki Azərbaycan regionda daha böyük enerji istehsal gücünə malikdir və ixrac potensialı daha yüksəkdir. Lakin enerji ticarəti yalnız istehsal həcmi ilə müəyyən olunmur.
Elektrik enerjisi bazarı ani balans üzərində qurulur. İstehsal, ötürmə və istehlak eyni anda uyğunlaşmalıdır. Azərbaycan həqiqətən də daha çox elektrik enerjisi istehsal edir, lakin bu istehsalın mühüm hissəsi daxili tələbatın ödənilməsinə və uzunmüddətli ixrac müqavilələrinə yönəldilir. İxrac prioritetləri və müqavilə öhdəlikləri səbəbindən qısamüddətli və mövsümi satış imkanları məhdudlasır. Yəni yanvar ayı kimi pik tələbat dövründə əlavə həcmlərin bazara çıxarılması hər zaman iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun olmur.
Digər tərəfdən, Ermənistanla Gürcüstan arasında elektrik enerjisi ötürülməsi texniki baxımdan daha çevik mexanizmlərlə həyata keçirilir. Sərhəd ötürücü xətlərin mövcudluğu və sistemlərin paralel işləmə təcrübəsi qısamüddətli alışları asanlaşdırır. Elektrik ticarətində qiymət çox vaxt əsas amildir. Əgər konkret ayda Ermənistanın təklif etdiyi tarif daha rəqabətqabiliyyətli olubsa, Gürcüstan üçün seçim iqtisadi baxımdan məntiqli görünür.
Azərbaycanın enerji strategiyası da fərqli yanaşmaya əsaslanır. Ölkə elektrik və qaz ixracını daha geniş regional layihələr və uzunmüddətli bazarlar üzərindən qurur. Bu model daha stabil gəlir yaradır, lakin spot və ya qısamüddətli satışlarda elastikliyi azalda bilər. Gürcüstan isə aylıq və ya mövsümi balanslaşdırma məqsədilə daha operativ və uyğun qiymətli təkliflərə üstünlük verir.
Bundan əlavə, enerji ticarətində yalnız istehsal gücü deyil, ötürmə qabiliyyəti və texniki məhdudiyyətlər də rol oynayır. Mövcud interkonnektorların gücü, şəbəkə yüklənməsi və sistem balansı konkret dövrdə hansı ölkədən nə qədər enerji alınacağını müəyyən edir. Bəzi hallarda daha böyük istehsalçı olmaq daha çox ixrac etmək demək deyil.
Nəticə etibarilə, Gürcüstanın Ermənistandan Azərbaycana nisbətən 10 dəfə çox elektrik enerjisi alması Azərbaycanın istehsal gücünün zəif olması ilə bağlı deyil. Bu fərq daha çox qiymət siyasəti, müqavilə strukturu, texniki uyğunluq, mövsümi tələbat və enerji bazarının operativ mexanizmləri ilə izah oluna bilər. Enerji ticarəti geosiyasi və iqtisadi balansın məhsuludur və burada istehsal həcmi yalnız elementlərdən biridir.
Akif NƏSİRLİ
