Son saatlarda Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik vəziyyəti kəskin şəkildə gərginləşib. İran ətrafında hava məkanının bağlanması, beynəlxalq və regional aviaşirkətlərin uçuşları ləğv etməsi, ABŞ və İsrail mənbələrindən yayılan xəbərdarlıqlar mümkün hərbi eskalasiyanın yaxınlaşdığına dair ehtimalları gücləndirir. Xüsusilə İranın ali hərbi-siyasi rəhbərliyinə qarşı hədəfli zərbələr barədə yayılan iddialar diqqət mərkəzindədir.
Analitik baxımdan əsas sual belədir: əgər İranın əsas siyasi və hərbi fiqurları sıradan çıxarılarsa, ölkə daxilində və regionda nə baş verə bilər?
Sistem şəxsə bağlıdırmı?
İran İslam Respublikası formal olaraq institutlar üzərində qurulub. Lakin reallıqda sistemin mərkəzində Ali Rəhbər institutu (Vilayəti-fəqih) dayanır. Əli Xameneinin neytrallaşdırılması təkcə siyasi liderin itirilməsi deyil, həm də ideoloji legitimliyin ciddi zərbə alması deməkdir.
Belə bir halda ilk mərhələdə məlumatların gizlədilməsi və ya yumşaldılmış formada təqdim olunması mümkündür. Ekspertlər Şurasının təcili iclası çağırılmaqla keçid dövrü üçün müvəqqəti kollektiv idarəetmə modeli gündəmə gələ bilər.
Bu proses xalq etirazından daha çox hakimiyyət daxilində koordinasiya böhranı yaradacaq.
SEPAH və orduda komanda boşluğu
İddialarda adı çəkilən şəxslərin – SEPAH rəhbərliyi, Baş Qərargah və Qüds Qüvvələrinin komandanlarının eyni vaxtda sıradan çıxarılması klassik “decapitation strike”, yəni rəhbərliyin başsız qoyulması strategiyasıdır.
Nəticə etibarilə komanda-zəncirində qırılmalar yarana bilər. Bununla yanaşı regional proksi qüvvələrlə (Hizbullah, İraq şiə milisləri, husilər) əlaqə zəifləyə, SEPAH daxilində fraksiyalararası gərginlik arta bilər.
Bu, İran üçün hərbi məğlubiyyətdən çox idarəetmə və nəzarət problemi yaradar.
Daxili təhlükəsizlik və ictimai reaksiya
Bəsic və daxili təhlükəsizlik strukturlarının zəifləməsi ölkə daxilində lokal etirazların baş qaldırmasına səbəb ola bilər. Lakin genişmiqyaslı xalq üsyanı qısa müddətdə real görünmür. İran cəmiyyəti uzun müddətdir sosial-iqtisadi təzyiq altındadır, amma təşkilatlanmış alternativ siyasi mərkəz mövcud deyil.
Bundan əlavə, xarici hərbi müdaxilə faktoru milli refleksi gücləndirə və etiraz enerjisini müvəqqəti zəiflədə bilər.
Belə bir ssenari təkcə İran üçün deyil, bütün region üçün ciddi risklər yaradır:
Hörmüz boğazında təhlükəsizlik zəifləyə, enerji bazarlarında qiymətlər kəskin arta bilər;
İsrail–Livan, Yəmən və İraq istiqamətində idarəsiz eskalasiya ehtimalı yüksələr, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üçün hava nəqliyyatı və logistika risk altına düşər.
Əgər İranın əsas siyasi və hərbi fiqurları həqiqətən sıradan çıxarılarsa, ölkədə dərhal rejim dəyişikliyi yox, uzunmüddətli və təhlükəli qeyri-sabitlik dövrü başlaya bilər. Bu, klassik müharibədən daha riskli bir mərhələdir.
Hazırkı mərhələdə əsas sual hərbi əməliyyatın olub-olmayacağından çox, prosesin nə dərəcədə idarəolunan qalacağıdır. İranda baş verə biləcək istənilən sarsıntı bütün region üçün zəncirvari təsirlər yarada bilər.
