Dəm qazı, xüsusilə karbon monoksid (CO) təbii qazların və yanacaq maddələrinin qüsurlu yandırılması zamanı əmələ gələn zəhərli bir qazdır. Bu qazın ən təhlükəli xüsusiyyəti heç bir rəngi, qoxusu və ya dadı olmamasıdır. Buna görə də insan bədəninə daxil olduqda onun varlığı dərhal hiss olunmur. Karbon monoksid nəfəs alındıqda qanla birləşərək oksigenin hüceyrələrə daşınmasını əngəlləyir, nəticədə orqanizm zəhərlənir və həyati təhlükə yaranır. Dəm qazı ilə zəhərlənmə qapalı məkanlarda, xüsusilə qaz sobası, qızdırıcı, soba və ya generatorlardan istifadə edildikdə daha çox rast gəlinir. Bu səbəbdən bu növ zəhərlənmələrdən qorunmaq üçün ilk yardımın düzgün şəkildə və vaxtında göstərilməsi çox vacibdir. Dəm qazı ilə zəhərlənən şəxsə necə müdaxilə etmək, hansı əlamətləri izləmək və ilk yardımı necə tətbiq etmək barədə məlumatlı olmaq həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bu yazıda dəm qazı ilə zəhərlənmənin simptomlarından ilkin yardım metodlarına qədər hər şeydən bəhs edəcəyik.
Dəm qazı ilə zəhərlənmənin əlamətləri və simptomları
Dəm qazı ilə zəhərlənmənin simptomları bəzən digər xəstəliklərlə qarışa bilər, çünki bu qazın təsiri başlanğıcda yüngül narahatlıqdan başlayır. İlk əlamətlər arasında baş ağrısı, halsızlıq, başgicəllənmə və ürəkbulanma vardır. Şəxsin tənəffüs sistemi zəhərləndikcə bu simptomlar daha da pisləşə bilər, bulanıq görmə, əzələ zəifliyi və koordinasiya pozuntuları meydana gələ bilər. Dəm qazı ilə zəhərlənmənin ən təhlükəli mərhələsi zəhərlənən şəxsin huşunu itirməsi və nəfəs almamağa başlamasıdır. Bu vəziyyət həyati təhlükə yaratdığı üçün dərhal ilkin yardım göstərilməsi lazımdır. Zəhərlənmə dərəcəsi artarsa huşun itməsi, koma vəziyyəti və hətta ölüm riski yaranır. Bütün bu əlamətləri vaxtında və düzgün şəkildə ayırd etmək ilk yardım göstərərkən daha təsirli ola bilər.
Dəm qazı ilə zəhərlənmə zamanı ilkin müdaxilə
Dəm qazı ilə zəhərlənmə baş verdikdə ən vacib addım zəhərlənən şəxsi dərhal təmiz havaya çıxarmaqdır. Şəxsin hərəkətini məhdudlaşdırmayın, lakin onu təhlükəsiz bir yerdə və havalı bir mühitə yönəldin. Zəhərlənmiş şəxs mümkün qədər sakit və hərəkətsiz vəziyyətdə olmalıdır, çünki fiziki fəaliyyətdən yaranan əlavə oksigen tələbi vəziyyəti pisləşdirə bilər. Şəxsi təmiz havaya çıxartdıqdan sonra hələ də nəfəs almırsa, dərhal süni tənəffüsə keçilməlidir. Süni tənəffüs oksigenin bədənə ötürülməsini təmin etmək və qan dövranını bərpa etmək üçün əsas üsullardan biridir. Nəfəs alırsa ona rahat bir mövqe verərək özünü yormadan gözləmək lazımdır. Lakin hər hansı bir narahatlıq və ya şüur itkisi halında dərhal təcili tibbi yardıma müraciət edilməlidir.
Dəm qazı ilə zəhərlənmə zamanı süni tənəffüs necə edilir?
Süni tənəffüs, tənəffüs dayandıqda həyat xilas edici bir müdaxilə üsuludur. Əgər zəhərlənmiş şəxs nəfəs almırsa, ağzını açaraq başını geriyə əymək və burnunu sıxmaq lazımdır. Daha sonra ağızdan nəfəs verərək oksigenin bədənə daxil olmasını təmin etmək lazımdır. Bu əməliyyatı hər 30 saniyədən bir təkrarlamaq və şəxsin normal tənəffüs etməyə başlamasını gözləmək lazımdır. Süni tənəffüsün düzgün şəkildə aparılması zəhərlənmiş şəxsin həyatını xilas edə bilər. Lakin, əgər tənəffüs edilməkdə çətinlik yaşanırsa və ya başqa bir səbəbdən bu metod mümkün deyilsə, dərhal təcili yardım çağırılmalıdır. Süni tənəffüsün tətbiqi zamanı, həmçinin nəfəs verərkən şəxsin ağız və burun hissələrinin təmizlənməsinə də diqqət yetirmək lazımdır.
Zəhərlənmiş şəxsin nəmləndirilməsi və rahatladılması
Zəhərlənmə hallarında bədənin oksigen ehtiyacı yüksək olduğundan, zəhərlənmiş şəxsə bol miqdarda maye verilməsi vacibdir. Bu orqanizmin toksinlərdən təmizlənməsinə və zəhərlənmənin təsirinin azaldılmasına kömək edər. Lakin, maye verərkən diqqətli olmaq lazımdır. Şəxsin mədəsində qanama və ya başqa fəsadlar varsa, ona maye verməkdən çəkinmək lazımdır. Zəhərlənmiş şəxs, həmçinin sakit bir mühitdə saxlanılmalıdır. Yüngül toxunuşlar və stressdən qaçınmaq onun vəziyyətini daha da pisləşdirməmək üçün əhəmiyyətlidir. Təcili tibbi yardım gələnə qədər şəxsin rahatlığını təmin etmək və vəziyyətini izləmək vacibdir.
Dəm qazı ilə zəhərlənmənin qarşısının alınması
Dəm qazı ilə zəhərlənmənin qarşısını almaq üçün bir sıra önləyici tədbirlər mövcuddur. Ən vacib addım qaz cihazlarının düzgün şəkildə quraşdırılması və müntəzəm olaraq texniki xidmətin göstərilməsidir. Qapalı məkanlarda havalandırma sistemlərinin düzgün işləməsi və qaz qurğularının düzgün yandırılması lazımdır. Həmçinin, karbon monoksid detektorlarının istifadə edilməsi də çox önəmlidir. Bu cihazlar havada karbon monoksidin miqdarını ölçərək əgər təhlükə yaranarsa, dərhal xəbərdarlıq edir. Qapalı və ya az havalandırılan sahələrdə yanma cihazlarını istifadə etməkdən çəkinmək və təbii havalandırmanın olması təmin edilməlidir. Bununla yanaşı, zəhərlənmə halları üçün ailə üzvlərinə və ya digər yaxın insanlara ilk yardım təlimləri keçmək vacibdir.
Dəm qazı ilə zəhərlənmə zamanı ilk yardımda səhvlərdən qaçınma
İlk yardım göstərən zaman bəzən yanlış müdaxilələr vəziyyəti pisləşdirə bilər. Məsələn, zəhərlənmiş şəxsə dərhal süni tənəffüs tətbiq etmədən əvvəl onun nəfəs alıb-almadığını yoxlamaq çox vacibdir. Eyni zamanda, zəhərlənmiş şəxsin qışqırması və ya ağlaması halında onu sakitləşdirmək üçün daha çox enerji sərf etmək əvəzinə, təcili yardımı çağırmaq və yalnız lazım olan müdaxilələri həyata keçirmək daha effektivdir. Dəm qazı ilə zəhərlənən şəxsə dərman vermək və ya hər hansı bir içki içirmək təklif etməkdən çəkinmək lazımdır, çünki bu vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər. Zəhərlənmə halında ən vacib məsələ təcili yardımın vaxtında çağırılması və mütəxəssislər tərəfindən düzgün müalicənin tətbiq olunmasıdır.
Dəm qazı ilə zəhərlənmənin ağır nəticələri
Əgər dəm qazı ilə zəhərlənmə ciddi hala gəlirsə orqanizmdə geri dönülməz zədələr meydana gələ bilər. Karbon monoksid zəhərlənməsi, xüsusilə uzun müddət oksigensiz qalma vəziyyətində beyin və digər orqanlarda ciddi zədələrə səbəb ola bilər. Şəxs huşunu itirərsə beyin funksiyalarında gerilik, yaddaş itkisi və digər nevroloji problemlər inkişaf edə bilər. Ağır zəhərlənmə hallarında ölüm riski də mövcuddur. Bu səbəbdən zəhərlənmə əlamətləri hiss edildikdə vaxtında təcili tibbi yardıma müraciət etmək həyati əhəmiyyət kəsb edir.
