Və ABŞ onların maraqlarına necə xidmət etməyə bilər…
Müəlliflər: Con B. Alterman, Əli Vaez
Foreign Affairs nəşri, ABŞ
ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi Rusiya və Çin üçün mühüm imkanlar yaradıb. Həm Moskva, həm də Pekin bu münaqişəni ABŞ-nin Yaxın Şərqdə və ondan kənarda maraqlarını zəiflətmək üçün fürsət kimi qiymətləndirir. Hər iki tərəf müharibədən istifadə edərək ABŞ gücünü sarsıtmağa, onun hərbi sistemləri haqqında kəşfiyyat məlumatları əldə etməyə və ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq nizamı aşındırmağa çalışır. Onların əlində bu məqsədlərə çatmaq üçün həm açıq, həm də gizli, həm diplomatik, həm də hərbi vasitələr mövcuddur və artıq müəyyən uğurlar əldə ediblər.
Rusiyanın Ukraynada ilişib qaldığı vəziyyət Moskva və Pekinin ABŞ-yə vurmaq istədiyi zərərin modelini göstərir. 2022-ci ilin fevralından etibarən ABŞ Ukraynanı dəstəkləyir və bu, təkcə demokratiyanı qorumaq məqsədi daşımır. Bu müharibə ABŞ üçün rəqibini zəiflətmək vasitəsinə çevrilib, Rusiyaya hər il milyardlarla dollar ziyan vurur və onun hərbi imkanlarına dair təsəvvürləri sarsıdır. Eyni zamanda ABŞ bu münaqişədən istifadə edərək Rusiya ordusunun taktika və prosedurlarını öyrənir. Bayden administrasiyası bu dəstəyi həm də beynəlxalq nizamda liderliyini təsdiqləmək vasitəsi kimi görürdü.
İran kontekstində isə Rusiya və Çin rolları dəyişmək imkanı görür. Onlar hesab edir ki, Yaxın Şərqdə uzunmüddətli müharibələrə cəlb olunmuş ABŞ artıq onlar üçün daha az təhlükəli olacaq. Son 20 ildə ABŞ-nin regionda müharibələrlə məşğul olduğu dövrdə Çinin mövqeləri əhəmiyyətli dərəcədə güclənib. Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankar bunu belə ifadə edib: “İyirmi il ərzində Çin döyüşmədən qalib gəldi, ABŞ isə qalib gəlmədən döyüşdü.”
Hazırda Moskva və Pekin ABŞ-nin regiona daha çox cəlb olunmasından faydalanmaq istəyir. Onlar ABŞ-ni uzunmüddətli, aşağı intensivlikli münaqişəyə çəkmək niyyətindədirlər ki, bu da Vaşinqtonun resurslarını tükəndirsin və beynəlxalq nüfuzunu zəiflətsin. İranın dəstəyi ilə onların əlində bu nəticəni yaxınlaşdırmaq üçün kifayət qədər alətlər var. ABŞ isə maksimalist yanaşmadan imtina edib daha praqmatik siyasət yürütməklə bunun qarşısını ala bilər.
Bataqlıq resepti
Məlumata görə, Rusiya və Çin İrana peyk görüntüləri və radiotexniki kəşfiyyat məlumatları təqdim edərək onun zərbələri daha dəqiq endirməsinə kömək etmiş ola bilər. Bu, məhdud müşahidə imkanlarına malik bir ölkənin daha güclü rəqibin hərbi obyektlərini məhv etməsinə imkan yaradır. Eyni zamanda Rusiya və Çin ABŞ hərbi əməliyyatlarını izləyərək onun ordusunu öyrənirlər.
ABŞ və İsrailin uğurlu zərbələrinə baxmayaraq, İranı tam məğlub etmək mümkün olmayıb. Bu isə Moskva və Pekin üçün müəyyən məmnunluq yaradır.
Müharibə Rusiyaya bir sıra üstünlüklər verib. ABŞ neft qiymətlərini sabit saxlamaq üçün Rusiya neftinə qarşı sanksiyaları müəyyən qədər yumşaldıb ki, bu da Moskva üçün iqtisadi qazanc deməkdir. Eyni zamanda İranın “Şahed” dronları Rusiyanın döyüş təcrübəsi əsasında təkmilləşdirilib və bu texnologiyalar yenidən İrana ötürülür.
ABŞ-nin müttəfiqləri ilə münasibətləri də zərər görür. Avropa ilə ABŞ arasında yaranan fikir ayrılıqları Moskva üçün böyük üstünlükdür. Bir sıra Avropa ölkələri müharibəni qanunsuz hesab edir və bu, transatlantik münasibətlərdə uzunmüddətli çatlara səbəb ola bilər.
Çin isə daha çox iqtisadi və diplomatik strategiya ilə hərəkət edir. Enerji şoku bəzi ölkələri Çin texnologiyalarına yönəldib. Pekin uzun müddətdir Yaxın Şərq neftindən asılılığını azaltmaq üçün ehtiyatlar toplayır, iqtisadiyyatını elektrikləşdirir və alternativ enerji mənbələrini inkişaf etdirir.
Çinin əsas qazancı siyasi və diplomatik sahədədir. O, özünü məsuliyyətli qlobal güc kimi təqdim edir, tərəfləri danışıqlara çağırır və sabit tərəfdaş imici yaradır. Çin artıq İran və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaxınlaşmaya vasitəçilik etmişdi və indi də vasitəçi rolunu gücləndirir.
ABŞ-nin nüfuzuna zərbə
Müharibənin ən ciddi nəticələrindən biri ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq nizamın legitimliyinin zədələnməsidir. ABŞ uzun illər “azad dünyanın lideri” kimi çıxış edib və müttəfiqlərlə qurduğu sistem onun əsas güc mənbəyi olub.
Lakin əgər Vaşinqton hüquqi əsas olmadan müharibələrə başlayırsa, o zaman digər ölkələrin hərəkətlərini tənqid etmək qabiliyyətini itirir. Bu isə Rusiya və Çinin mövqelərini gücləndirir.
Rusiya və Çin ümumiyyətlə formal ittifaqlara qarşıdır və daha çox ikitərəfli münasibətlərə üstünlük verir. Onlar hesab edir ki, ABŞ-nin müttəfiqlər sistemi onları zəif mövqedə qoyur.
Hazırkı münaqişə isə bu sistemi sarsıdır və bu, Moskva və Pekin üçün böyük üstünlükdür.
Diplomatik çıxış yolu
Rusiya və Çin üçün ən yaxşı ssenari uzunmüddətli, aşağı intensivlikli münaqişədir. Bu, ABŞ-ni zəiflədir və onun diqqətini yayındırır. İran üçün də bu vəziyyət müəyyən mənada sərfəlidir, çünki o, həm iqtisadi güzəştlər əldə edə, həm də Rusiya və Çinlə əməkdaşlığı gücləndirə bilər.
Bu şəraitdə ABŞ üçün düzgün strategiya nə maksimalist müharibə, nə də tam geri çəkilmədir. Vaşinqton balanslı siyasət yürütməlidir: İranın təhlükəli addımlarını məhdudlaşdırmalı, eyni zamanda diplomatik həll yollarını açıq saxlamalıdır.
Mümkün addımlardan biri İran ərazisində beynəlxalq nəzarət altında uranın zənginləşdirilməsi layihəsinin yaradılmasıdır. Digər variant isə qarşılıqlı hücum etməmək haqqında razılaşmadır.
ABŞ həmçinin müttəfiqləri ilə əlaqələri gücləndirməli, Avropa və Körfəz ölkələri ilə daha sıx koordinasiya aparmalıdır.
Nəticədə ABŞ-nin əsas sınağı onun hərbi gücü deyil, siyasi nəticə əldə etmək qabiliyyətidir. Məqsəd İranı beynəlxalq sistemə inteqrasiya etmək, regionda sabitliyi artırmaq və Rusiya ilə Çinin geosiyasi üstünlük əldə etməsinin qarşısını almaqdır.
ABŞ uzunmüddətli müharibəyə girərək rəqiblərinə qələbə qazandırmamalıdır. Əksinə, o, məhdud və düşünülmüş strategiya ilə regionda gərginliyi azaltmalı və alternativ diplomatik yollar yaratmalıdır.
Poliqon.info
