ABŞ-nin NATO-dan çıxması ehtimalı müasir beynəlxalq münasibətlər üçün sadəcə hərbi-siyasi bir məsələ deyil. Bu, İkinci Dünya müharibəsindən sonra qurulan qlobal nizamın təməllərini sarsıda biləcək bir geosiyasi zəlzələnin xəbərçisidir. Son illərdə Vaşinqtondan gələn bəyanatlar və alyans daxilindəki çatlar vəziyyəti dəyişib. Bu sual artıq nəzəri müzakirələri geridə qoyub və ciddi strateji təhlillərin mərkəzinə çevrilib.
Bu gərginliyin kökündə, hər şeydən əvvəl, iqtisadi və daxili siyasi səbəblər dayanır. ABŞ-də “Öncə Amerika” deyənlər belə bir fikir irəli sürürlər: Avropa dövlətləri öz təhlükəsizlikləri üçün kifayət qədər pul xərcləmirlər. Onlar, faktiki olaraq, Amerika vergi ödəyicilərinin hesabına qurulan “pulsuz müdafiə” sistemindən yararlanırlar. Ümumi Daxili Məhsulun 2 faizinin müdafiəyə ayrılması hədəfi hələ də çoxu tərəfindən icra edilməyib. Bu da Vaşinqtonda alyansın nə dərəcədə səmərəli olmasına dair ciddi şübhələr yaradır.
Amma məsələnin dərininə baxanda görürük ki, ABŞ-nin NATO-dan ayrılması sadəcə büdcəyə qənaət etmək deyil. Bu, həm də Vaşinqtonun onilliklər boyu Avrasiya qitəsində qurduğu hegemonluq gücündən imtina etməsi deməkdir. Əgər belə bir ssenari baş verərsə, Avropada nəhəng bir təhlükəsizlik boşluğu yaranacaq. Artıq Avropa paytaxtlarında “öz başımızın çarəsinə baxmalıyıq” fikri daha uca səslə deyilir. Fransanın müdafiə müstəqilliyi çağırışları və Almaniyanın ordusuna ayırdığı vəsaiti qəfil artırması bir şeyi göstərir: müttəfiqlər artıq Vaşinqtonun “təhlükəsizlik çətiri”nə 100% güvənmirlər. Bu etibarsızlıq toxumu artıq səpilib.
NATO-nun hərbi gücünün, kəşfiyyat potensialının və nüvə gücünün böyük hissəsi ABŞ-nin payına düşür. Bunu nəzərə alsaq, Amerikanın gedişi alyansı faktiki olaraq iflic edə bilər. Belə bir vəziyyətdə Rusiyanın Şərqi Avropadakı təsirini artırması üçün maneələr minimuma enər. Avropanın böyük dövlətləri isə kollektiv müdafiə əvəzinə, öz fərdi nüvə proqramlarını yaratmaq məcburiyyətində qala bilərlər. Bu da qlobal miqyasda nəzarətdən çıxan yeni bir silahlanma yarışının başlaması deməkdir.
Digər tərəfdən, ABŞ üçün də bu gedişatın ağır bir bədəli var. NATO sadəcə bir xərc bəndi deyil, Amerikanın qlobal hərbi strukturunun onurğa sütunudur. Almaniya, İtaliya və Türkiyədəki hərbi bazalar Vaşinqtona Yaxın Şərq və Afrikadakı hadisələrə dərhal müdaxilə etmək imkanı verir. Eyni zamanda, Amerikanın hərbi sənayesi üçün NATO ölkələri ən böyük və sabit bazar rolunu oynayır. Bu ittifaqın pozulması ticarət əlaqələrinin də zəifləməsinə və Amerikanın iqtisadi nüfuzunun sarsılmasına gətirib çıxara bilər.
Hüquqi tərəfdən də işlər kifayət qədər qəlizdir. ABŞ Konqresinin qəbul etdiyi son qanunlar prezidentin təkbaşına NATO-dan çıxmaq səlahiyyətini məhdudlaşdırıb. Artıq bu məsələdə Senatın ciddi razılığı tələb olunur. Bu, dövlət mexanizminin strateji sabitliyi qorumaq üçün atdığı bir addımdır.
Nəticə olaraq, ABŞ-nin NATO-dan tamamilə çıxması yaxın gələcəkdə az ehtimal olunur. Lakin bu, alyansın prinsiplərini kökündən dəyişdirə biləcək bir təhdiddir. Böyük ehtimalla, biz tam ayrılmanın deyil, “şərtli üzvlük” modelinin şahidi olacağıq. Bu modeldə Vaşinqton hərbi öhdəliklərini yalnız maliyyə və siyasi şərtləri yerinə yetirən müttəfiqləri üçün qüvvədə saxlayacağını deyə bilər.
Gələcəkdə ABŞ-ın hərbi xərcləri qarşılayan müttəfiqlərinə fokuslanan yeni bir yanaşma sərgiləyəcəyi gözlənilir. Hər bir halda, Qərb dünyasının bu hərbi-siyasi birliyinin taleyi təkcə Amerikanın daxili siyasətindən asılı olmayacaq. Bu, həm də yeni formalaşan çoxqütblü dünya nizamının gərginliklərindən asılıdır.
Şəmsi Qoca
