ABŞ və İran arasında İslamabad şəhərində davam edən danışıqlar yalnız iki ölkə arasında siyasi qarşıdurmanın yumşaldılması prosesi kimi deyil, eyni zamanda qlobal güclərin səssiz rəqabət meydanına çevrilməkdədir.
Musavat.com xəbər verir ki, bu prosesdə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri isə Çin faktorudur – rəsmi olaraq masada olmayan, lakin təsiri hiss olunan aktor.
İslamabad görüşləri formal olaraq Pakistanın vasitəçiliyi ilə keçirilir. Lakin beynəlxalq mənbələrin, xüsusilə Reuters və Associated Press-in yaydığı məlumatların təhlili göstərir ki, Pekin bu prosesdə dolayı şəkildə fəal rol oynayır. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamalarında Pakistanın vasitəçilik səylərinə açıq dəstək ifadə olunur və Pekin “konstruktiv rol oynamağa hazır olduğunu” bildirir. Bu isə faktiki olaraq Çin diplomatiyasının danışıqlara kənardan təsir göstərdiyini ortaya qoyur.
Məlumatlara görə, Çin son həftələrdə İran, Pakistan və regionun digər əsas aktorları ilə intensiv diplomatik təmaslar aparıb. Çin xarici işlər naziri Van İnin müxtəlif ölkələrin rəsmiləri ilə çoxsaylı telefon danışıqları və Pekinin Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsinin regiona səfəri bu fəallığın göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Eyni zamanda Çin və Pakistanın birlikdə irəli sürdüyü təşəbbüslər də İslamabad platformasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Pekinin mövqeyində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri onun açıq vasitəçi kimi çıxış etməməsidir. Çin özünü danışıqların əsas tərəfi kimi təqdim etmir, əksinə, Pakistanın ön planda olduğu formatı dəstəkləyərək arxa planda təsir imkanlarını genişləndirir. Bu yanaşma Pekinə həm ABŞ-la birbaşa qarşıdurmadan yayınmaq, həm də regionda geosiyasi çəkisini artırmaq imkanı verir.
Çinin bu prosesdə əsas maraqlarından biri enerji təhlükəsizliyi ilə bağlıdır. Pekin rəsmi bəyanatlarında Hörmüz boğazının açıq qalmasının vacibliyini xüsusi vurğulayır. Məlumdur ki, dünya neft tədarükünün mühüm hissəsi bu marşrutdan keçir və burada yaranan hər hansı böhran ilk növbədə Çin kimi böyük enerji idxalçılarına təsir edir. Bu baxımdan Pekin üçün İslamabad danışıqları sadəcə diplomatik proses deyil, həm də iqtisadi təhlükəsizlik məsələsidir.
Digər tərəfdən, Çin beynəlxalq səviyyədə “məsuliyyətli qlobal güc” imicini möhkəmləndirməyə çalışır. Pekinin rəsmi açıqlamalarında mütəmadi olaraq “atəşkəs”, “dialoq” və “siyasi həll” çağırışları yer alır. Bu isə Çinin Yaxın Şərqdə hərbi deyil, diplomatik aktor kimi mövqeyini gücləndirməyə yönəlib.
Bununla yanaşı, bəzi iddialar Pekinin rolunun daha dərin ola biləcəyini göstərir. Ayrı-ayrı mənbələrdə Çinin İranı danışıqlara təşviq etdiyi və hətta müəyyən təhlükəsizlik təminatları ilə çıxış etdiyi barədə fikirlər səsləndirilsə də, rəsmi Pekin bu iddiaları nə açıq şəkildə təsdiqləyir, nə də tam inkar edir. Bu isə Çin diplomatiyasının ənənəvi “səssiz təsir” strategiyasına uyğun gəlir.
Analitiklər hesab edirlər ki, İslamabad prosesi əslində iki paralel xətt üzrə gedir: bir tərəfdə ABŞ və İran arasında açıq danışıqlar, digər tərəfdə isə Çin başda olmaqla regional və qlobal güclərin bu prosesi yönləndirmək cəhdləri. Bu mənada Pekin danışıqların formal iştirakçısı olmasa da, onun strateji konturları üzərində təsir imkanlarına malikdir.
Nəticə etibarilə, İslamabad masasında Çin rəsmi olaraq görünməsə də, prosesin dinamikasına təsir edən əsas aktorlardan biri kimi çıxış edir. Bu təsir həm diplomatik koordinasiya, həm enerji maraqları, həm də geosiyasi balans üzərindən formalaşır. Hazırkı mərhələdə isə əsas sual açıq qalır: Pekin bu “görünməyən rol”u davam etdirəcək, yoxsa prosesin növbəti mərhələsində daha açıq mövqe tutacaq?
Musavat.com
