Erməni müxalifəti Rusiyanın Cənubi Qafqazda yenidən hegemon geopolitik aktor kimi, Ermənistanı himayə etməsi ilə bağlı "xəyallar" qurmaqda bir az gecikib... Çünki ABŞ son illərdə bu regionda aktivliyini xeyli artırıb, uzunmüddətli sülhü və sabitliyi təmin etməklə yanaşı, yeni iqtisadi-ticari və logistik layihələrə də dəstək verir...
Cənubi Qafqazda geopolitik balansın sürətlə dəyişdiyi bir mərhələdə Ermənistanda baş verən siyasi qarşıdurma artıq yalnız ölkədaxili hakimiyyət uğrunda mübarizə deyil. Bu proses, əslində, Ermənistanı gələcək təhlükəsizlik modelini və geopolitik istiqaməti müəyyən edəcək geostrateji seçimə məcbur buraxır. Və indi rəsmi İrəvan böyük güclərin kölgəsində sülh, yoxsa yeni münaqişə təhlükəsi ilə barışmaq ətrafında qəliz suallara cavab tapmalı olacaq.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, hazırda Paşinyan hakimiyyəti və müxalif düşərgədə daha çox önə çıxan Rusiyaya bağlı milyarder Samvel Karapetyanın siyasi komandası arasında kəskin qarşıdurma yaşanmaqdadır. Hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan bu iki siyasi qüvvə arasındakı fikir ayrılığı isə Ermənistanın qarşısında duran əsas sualı yenidən aktuallaşdırır. Yəni, Ermənistan cəmiyyəti sülhü qorumaq, yoxsa onu növbəti dəfə danışıqlar predmetinə çevirmək arasında prinsipial seçim etməyə məhkumdur.
Məsələ ondadır ki, hazırda indiki qəliz situasiyada Paşinyan hakimiyyətinin mövqeyi kifayət qədər aydındır. Belə ki, baş nazir Nikol Paşinyan mövcud sülh vəziyyətinin mütləq qorunmasını Ermənistanın milli təhlükəsizliyinin əsas təminatı hesab edir. Və onun fikrincə, Azərbaycanla artıq əldə olunmuş sülhə bağlı razılaşmaların yenidən "nəzərdən keçirilməsi"nə yönəlik cəhdlər Ermənistan üçün olduqca ciddi təhlükəsizlik riskləri doğura bilər.
Ona görə də, erməni baş nazir bu cəhdləri açıq şəkildə “ölümcül təhlükə” kimi qiymətləndirərək, onun mümkün nəticələrinə yönəlik ciddi xəbərdarlıq da edir. Belə ki, baş nazir Nikol Paşinyanın fikrincə, ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda paraflanmış yekun sülh sazişinin yenidən təftiş edilməsi tərəflər arasında danışıqlar prosesinin çökməsinə, hərbi eskalasiyanın yenidən başlaması və regional sabitliyin pozulmasına səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, baş nazir Nikol Paşinyanın bu yanaşma tərzi əslində, elə məhz Cənubi Qafqazdakı mövcud geopolitik reallıqlardan qaynaqlanır. Belə ki, Azərbaycan ilə müqayisədə hərbi güc balansı qətiyyən Ermənistanın xeyrinə deyil. Və bu önəmli hərbi-siyasi faktoru da qabarıq şəkildə ön plana çəkən Paşinyan hakimiyyəti sülh prosesi ilə bağlı mövzularda daha ehtiyatlı davranmağın vacib olduğunu vurğulayır.
Ancaq erməni müxalifətinin indiki siyasi çağırışları isə daha çox mövcud cüc balansının dəyişdirilməsi və yeni təhlükəsizlik modelinin yaradılması üzərində qurulub. Belə ki, müxalif düşərgə mövcud regional vəziyyəti daha fərqli faktorlar üzərindən qiymətləndirir. Və Ermənistanın məcburi şəkildə “zəif sülh” sistemi içinə daxil olduğunu iddia edir.
Maraqlıdır ki, erməni müxalifətinin yanaşmasına görə, Ermənistanın təhlükəsizliyi yalnız siyasi-diplomatik razılaşmalarla deyil, həm də real hərbi güc balansı ilə təmin oluna bilər. Ona görə də, növbəti parlament seçkilərində hakimiyyətə iddialı olan müxalifət düşərgəsi iki əsas istiqaməti - Ermənistan ordusunun texnoloji transformasiyasını (minlərlə pilotsuz uçuş aparatının əldə olunmasını) və ölkənin hava hücumundan müdafiə sisteminin yenidən qurulmasını ön plana çıxartmağa çalışır.
Bununla yanaşı, erməni müxalifəti diplomatiyanın rolunu isə ilk növbədə çoxtərəfli təhlükəsizlik zəmanətləri sisteminin qurulmasına bağlamağa üstünlük verir. Bu düşərgədə hökm sürən əsas qənaət odur ki, Ermənistanın real təhlükəsizliyi üçün mütləq regional aktorların prosesə cəlb edilməsi vacibdir. Və bu məsələdə isə dolayısı ilə Rusiyanın yenidən Ermənistanın təhlükəsizliyində əsas qarantor rolunda iştirakının qaçılmaz olduğuna eyham vurulur.
Bütün bunlara paralel olaraq, erməni müxalifətinin ən çox diqqət çəkən arqumentlərindən biri də Ermənistan və Azərbaycan arasındakı hərbi güc fərqinin kəskin şəkildə artması ilə bağlıdır. Rusiyanın "agentura şəbəkəsi"nin tərkibinə daxil olan erməni müxalifəti bu tezisdən Paşinyan hakimiyyətinin siyasətini hədəfə almaq üçün istifadə edir. Və digər tərəfdən isə bu, həm də Ermənistan üçün Rusiyanın himayəsi altında yeni təhlükəsizlik strategiyasının zəruriliyini əsaslandırmaq məqsədi daşıyır.
Halbuki, müşahidələr onu göstərir ki, erməni müxalifəti Rusiyanın Cənubi Qafqazda yenidən hegemon geopolitik aktor kimi, Ermənistanı himayə etməsi ilə bağlı "xəyallar" qurmaqda bir az gecikib. Çünki bu regionda geopolitik maraqları olan ABŞ son illərdə Cənubi Qafqazda aktivliyini xeyli artırıb. Ağ Evin əsas məqsədi isə bu regionda uzunmüddətli sülhü və sabitliyi təmin etməklə yanaşı, həm də yeni iqtisadi-ticari, eləcə də nəqliyyat-kommunikasiya layihələrini reallaşdırmaqdır.
Məsələ ondadır ki, Rusiyadan fərqli olaraq, ABŞ Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesini himayə edir və regional nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması ilə bağlı təşəbbüslərə genişmiqyaslı dəstək verir. Üstəlik, ABŞ bu mövqeyi ilə həm də Ermənistanın daha etibarlı təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiyası üçün münbit şərait yaratmış olur. Və bu baxımdan, Paşinyan hakimiyyətinin sülh vəziyyətini qoruma siyasəti, əslində, Ağ Evin geostrateji maraqları ilə üst-üstə düşür.
Rusiya üçün isə Cənubi Qafqaz ənənəvi olaraq, həmişə əsas geopolitik təsir zonalarından biri olub. Ancaq son proseslər nəticəsində Kremlin bu regiondakı mövqelərinin ciddi şəkildə zəiflədiyi müşahidə edilir. Ona görə də, indi Ermənistanın Qərbə yaxınlaşma cəhdləri və alternativ təhlükəsizlik mexanizmləri axtarması Kremlin ciddi narahatlığına səbəb olur.
Ancaq bununla belə, Rusiya Cənubi Qafqazdan tamamilə çəkilmiş də deyil və Kreml hələ də bu regionda müəyyən təsir imkanlarını qoruyur. Rusiya üçün hazırda əsas geopolitik prioritetlərdən biri kimi, Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi balansın nəzarətdə saxlanılması böyük önəm daşıyır. Eyni zamanda, Kreml Ermənistanın tam şəkildə Qərb orbitinə keçməsinin qarşısının alınmasına da cəhd göstərir. Və regional nəqliyyat-kommunikasiya layihələrində Rusiyanın iştirakının təmin olunmasına can atır.
Nəhayət, son illərdə Cənubi Qafqazda əsas geopolitik aktorların sırasında yer alan Türkiyə üçün də Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması geostrateji əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi Ankara bu regionda sülhün və sabitliyin bərqərar olmasını həm geopolitik, həm də geoiqtisadi baxımdan, olduqca vacib hesab edir. Türkiyə ilk növbədə bu regionda nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin açılmasında, iqtisadi-ticari imkanların genişlənməsində, eləcə də, Cənubi Qafqazın qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiyasında maraqlıdır. Və bu baxımdan, regionun “ticarət-logistika qovşağına çevrilməsi” ilə bağlı ideya rəsmi Ankara üçün də cəlbedici perspektivdir.
Göründüyü kimi, Cənubi Qafqazda sülhün-sabitliyin hökm sürməsi indi yalnız Kremlə və Rusiyaya bağlı erməni müxalifətinə sərfəli deyil. Ona görə də, Ermənistanda ölkədaxili siyasi mübarizə əslində, üç fərqli geopolitik modelin rəqabəti kimi də qəbul oluna bilər. Yəni, Qərb yönümlü sülh və inteqrasiya modeli, balanslaşdırılmış və hərbi gücə bağlı təhlükəsizlik yanaşması və ənənəvi Rusiyanin himayəsi altındakı təhlükəsizlik sistemi ətrafında fikir ayrılıqları kəskin ziddiyyətlər yaradır. Və bu modellər arasında prinsipial seçim Ermənistanın gələcək taleyini müəyyən edə bilər.
Belə anlaşılır ki, mövcud situasiyada Ermənistanın qarşısında duran seçim olduqca qəliz xarakter daşıyır. Çünki Ermənistanın gələcək taleyi indi yalnız ölkədaxili siyasi proseslərin nəticələrinə bağlı deyil. Və bu baxımdan, Cənubi Qafqazda geopolitik maraqları olan böyük güclərin arasındakı geostrateji regional qarşıdurmanın doğura biləcəyi qəliz situasiyanın qaçılmaz təsirləri də böyük önəm daşıyır.
Elçin XALİDBƏYLİ,
Siyasi ekspert,
"Yeni Müsavat" Media Qrupu
