Vasili Papava: “Qonşularına birbaşa zərbələr Tehrana xeyirdən çox ziyan vurmağa başlayıb”
Mötəzz Muhi Əbdülhəmid: “İranın bu zərbələrdəki məqsədlərinin yalnız hərbi olduğunu söyləmək cəhdidir”
Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana hərbi hücumu region və ətrafını müharibə təhlükəsi ilə üz-üzə qoydu. İranın cavabı qonşu ölkələr üçün də təhlükə yaratdı. Qətər, Bəhreyn, BƏƏ, hətta Azərbaycan və Türkiyə İranın dron və raket hücumlarına məruz qaldı. Bir çox ölkələr İranın bu addımını pislədilət. Lakin İran irəsmiləri Azərbaycan və Türkiyə sərhədlərini poznadığını idda etdilər.
Martın 7-də isə İran prezidenti Məsud Pezeşkian raket zərbələrinə görə qonşu ölkələrdən üzr istəyib və Müvəqqəti İdarəetmə Şurasının İrana ərazilərindən hücum edilmədiyi təqdirdə qonşu Yaxın Şərq ölkələrinə hücum etməmək qərarına gəldiyini bildirib. O, dövlətin qonşularına qarşı aqressiv davranmaq üçün heç bir səbəbinin olmadığını bildirib.
ABŞ müdaiə naziri Pit Heqset də İranın regiondakı addımlarını sərt tənqid edib. O, jurnalistlərə açıqlamasında İranın qonşu ölkələri hədəfə almasını şərh edib.
“İran qonşularını hədəfə almaqla böyük səhv edib. Biz bu vəziyyəti əvvəlcədən proqnozlaşdırmışdıq. Bu addım onların ümidsizliyini nümayiş etdirir”, – deyə o qeyd edib.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp Floridanın Doral şəhərində keçirdiyi mətbuat konfransında açıqlayıb ki, biz İrana hücum etməsəydik, onlar bizə hücum etməyi düşünürdülər.
“Onlar çox axmaqcasına bir iş gördülər. Onlar qonşularına hücum etdilər və bu qonşular əksər vaxtı neytral idilər ya heç olmasa müdaxilə etməyəcəkdilər. Onlara hücum edildi və bu, əks təsir göstərdi”, - deyə Tramp əlavə edib.
Mövzu ilə bağlı iranşünas Vasili Papava (Gürcüstan) “Xalq Cəbhəsi”nə deyib ki, İranın qonşu ölkələrə qarşı hərəkətlərini təhlil etmək həm Tehranın uzunmüddətli müdafiə doktrinalarını, həm də mövcud regional böhranın xüsusiyyətlərini nəzərə almağı tələb edir.
Hərbi strategiya baxımından İran ənənəvi olaraq öz raket arsenalına və pilotsuz uçuş aparatlarına əsas çəkindirici vasitə kimi etibar edib və adi qüvvələrinin texnoloji cəhətdən zəifliyini kompensasiya edib. ABŞ və İsraillə birbaşa qarşıdurma kontekstində İranın zərbələrinin coğrafiyası əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib və təkcə yaxın düşmənləri deyil, həm də Fars körfəzi ölkələrindəki infrastrukturu əhatə edib.
Qonşulara hücumun əsas motivi çox vaxt “aktiv müdafiə” anlayışı və ərazisində Amerika hərbi obyektlərinin yerləşdiyi dövlətlərə təhlükə yaratmaqla çəkindirmədir: "Tehran Bəhreyn, Küveyt, BƏƏ və Qətərdə xarici bazaların olmasını öz milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid kimi qiymətləndirir.
Bu yerləri hədəfə almaqla İran rəhbərliyi iqtisadi və siyasi təzyiqlərin ərəb paytaxtlarını İrana qarşı əməliyyatlar üçün öz məkanlarından istifadəni məhdudlaşdırmağa məcbur edəcəyinə ümid edərək, Vaşinqton və Qüdsün hərəkətlərini dəstəkləməyin yüksək qiymətini nümayiş etdirməyə çalışır.
Digər aspekt Tehranın terrorçu kimi təsnif etdiyi və ya xarici kəşfiyyat xidmətləri ilə əlaqəli qruplarla mübarizədir. Son illərdə İraq, Suriya və Pakistanda baş verən münaqişəli hadisələrdən əvvəl İranın özündə sabitliyin pozulmasına cavabdeh olan hüceyrələrin zərərsizləşdirilməsi zərurəti ilə bağlı bəyanatlar verilib.
Naxçıvana gəlincə, Tehran öz hərəkətlərini guya İsrailin şimal sərhədləri yaxınlığında kəşfiyyat və logistika fəaliyyətini dayandırmaq istəyi ilə əsaslandırır və bu əraziyə İranın nüvə və hərbi obyektlərinə qarşı əməliyyatlar üçün mümkün səhnə kimi baxır.İran komandanlığının nəzərində bu cür hərəkətlər özünümüdafiə hüququ və onun sərhədlərindəki təhdidlərin qabaqcadan aradan qaldırılması ilə əsaslandırılır, baxmayaraq ki, bu addımlar İranı öz suverenliklərini pozmaqda ittiham edən beynəlxalq ictimaiyyət və təsirə məruz qalan dövlətlər tərəfindən müntəzəm olaraq kəskin qınaq doğurur".
Ekspert qeyd edib ki, hadisələrin hazırkı gedişatı müəyyən bir kurs korreksiyasına işarə edir. İran rəhbərliyinin qonşu ölkələrə zərbələr endirdiyinə görə ictimaiyyətdən üzr istəməsi və hücumlar bu ölkələrin daxilindən gəlmədiyi təqdirdə onları dayandırmaq əmri Tehranın tam regional təcriddən qaçmaq cəhdini göstərir.
Bu, münaqişə zonasının ərəb qonşularını da əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsinin strateji baxımdan əks-məhsuldar olduğuna dair daxili mübahisəni əks etdirə bilər, çünki bu, onları Qərblə daha sıx müdafiə ittifaqına sövq edir və İranın öz sabitliyinin asılı olduğu regional iqtisadi əlaqələri zədələyir: "Ekspertlərin təhlili göstərir ki, qonşularına birbaşa zərbələr Tehrana xeyirdən çox ziyan vurmağa başlayıb: İran ABŞ-ı regiondan sıxışdırmaq əvəzinə, əks effekt əldə edib – ərəb ölkələri İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemlərini aktiv şəkildə almağa və Qərblə hərbi inteqrasiyanı dərinləşdirməyə başlayıb.
Bu baxımdan, yaxın gələcəkdə Tehran çox güman ki, ərəb monarxiyalarının ərazisinə açıq raket hücumlarından imtina edəcək, onları “proksi təzyiq” və ya kiberhücum üsulları ilə əvəz edəcək.
Uzunmüddətli perspektivdə rejim üçün Amerika bazalarının məqsədyönlü mövcudluğundan daha çox ekzistensial təhlükə yaradan tamhüquqlu regional “Ərəb NATO-su”nun yaranmasının nəyin bahasına olursa olsun qarşısını almaq üçün İran “strateji səbir” strategiyasına keçməlidir".
Papavanın fikrincə, indiki aqressiv ritorika və nümayişkaranə raket atışları təkcə xarici siyasət aləti deyil, həm də hakimiyyətin keçidi ərəfəsində təhlükəsizlik qüvvələrinin daxili strategiyasının mühüm elementidir: "Xarici ekspansiya ənənəvi olaraq cəmiyyətin mühafizəkar təbəqələrinin konsolidasiyası amili rolunu oynamışdır, lakin bu modelin uzunmüddətli davamlılığı dövlətin təcridin iqtisadi nəticələrinin öhdəsindən gəlmək qabiliyyətindən çox asılıdır.
Uzun sürən sanksiya təzyiqləri və sosial sabitliyin qorunması zərurəti fonunda İran rəhbərliyi daxilində geosiyasi ambisiyalarla ölkənin daxili ehtiyacları arasında balansın olması ilə bağlı mübahisələr qaçılmaz olaraq güclənir. Güman etmək olar ki, ali liderin dəyişdirilməsi prosesi zamanı elitanın praqmatik qanadı nəzarətli regional deeskalasiya variantını kənar legitimlik əldə etmək və sanksiyaları qismən yumşaltmaq yolu kimi nəzərdən keçirəcək".
Tarixçi, İraq Respublika Strateji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru və İraq-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin rəhbəri Mötəzz Muhi Əbdülhəmidin (Mutaz Mohi Abdulhamid) fikrincə, İranın cavabı İsrailə raket atmaqla yanaşı, ilkin olaraq Körfəz ərəb dövlətlərini, xüsusən də BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Qətər, Küveyt və Omanı hədəf almağa yönəlib. Hücumlar daha sonra bu ölkələrin Amerika və İsrail hərbi bazalarına ev sahibliyi etməsi və yeganə hədəfin bu bazalar olması əsasında Kipr, Türkiyə və ən son Azərbaycan kimi digər ölkələri də əhatə etdi. Yerli faktlara əsasən zərbələrin bir çoxu mülki obyektləri, həyati əhəmiyyətli xidmət mərkəzlərini və turizm obyektlərini hədəf alıb və təkcə hərbi hədəflər və ya orada səpələnmiş Amerika bazaları ilə məhdudlaşmayıb: “Onlardan biri əcnəbi işçilər üçün səyyar iqamətgahı vurub və onlardan birini yaralayıb, digər təyyarənin qalıqları isə yanacaq çənlərinin yanına düşüb. BƏƏ-də dron parçaları Əbu-Dabi və Dubayda yaşayış binalarının üzərinə düşüb, xəsarət alanlar qeydə alınıb. Zayed Beynəlxalq Hava Limanında bir nəfərin ölümü və çoxlu yaralı ilə nəticələnən insidentlə yanaşı, mülki və turist obyektlərində də məhdud yanğınlar baş verib. Müdafiə Nazirliyi çoxlu sayda raket və pilotsuz uçan aparatların tutulduğunu və hava məkanının qismən bağlandığını açıqlayıb. Qətərdə qanadlı raketlərin və pilotsuz uçan aparatların ələ keçirildiyi, qəlpələrin yaratdığı kiçik yanğınla yanaşı, yaralananlar, maddi ziyan və uçuşların müvəqqəti dayandırıldığı açıqlanıb. Bəhreyndə İnqilab Keşikçiləri bir oteli və Bəhreyn Beynəlxalq Hava Limanını hədəfə alaraq Manama və Məhərrakdakı binalara ziyan vurub. Küveytdə, Küveyt Beynəlxalq Hava Limanını hədəf alan hücum daha şiddətli göründü, Müdafiə Nazirliyi isə onlarla raketin və yüzlərlə pilotsuz təyyarənin ələ keçirildiyini və hava hücumu sirenlərini işə saldığını açıqladı. Eynilə Azərbaycanda da İranın dörd pilotsuz təyyarəsi Naxçıvan bölgəsinə soxularaq 4 nəfəri yaralayıb və mülki hava limanının infrastrukturuna ziyan vurub. Baxmayaraq ki, başda Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı olmaqla bu ölkələr öz torpaqlarından, hava məkanından və ərazi sularından İran ərazisini hədəfə almaq üçün istifadə edilməsinə icazə verməyəcəklərini bir neçə dəfə açıq şəkildə bəyan ediblər.
Üstəlik, Ər-Riyad bu yolun çətinliyini və incəliklərini bilməsinə baxmayaraq, ABŞ-ı İranla mövcud problemlərin həlli vasitəsi kimi dialoq və diplomatiyaya sövq etməyə çalışdı. O hesab edirdi ki, bu yanaşma bütün region üçün daha effektiv və faydalıdır. Səudiyyə Ərəbistanı və Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri Omanın səylərini dəstəklədilər və bu dəstək açıq-aşkar görünürdü. Lakin bütün bunlar müharibənin ilk saatlarından İranın qonşularının hərbi hədəfə çevrilməsinə mane olmadı”.
Mötəzz Muhi Əbdülhəmidin fikrincə, İranın Körfəz şəhərlərinə davamlı raket və pilotsuz təyyarələr buraxması, xüsusilə də müharibənin bir hissəsi olmadığına görə, onunla ərəb qonşuları arasında uçurumu genişləndirəcək və etimadı sarsıdacaq ciddi strateji səhvdir. Bunu rədd etməkdə onların mövqeyi aydın olub və ABŞ və İsraildəki bəzi mühafizəkar “sağçı” siyasətçilər hətta Səudiyyə Ərəbistanı və Qətəri radikal İslam rejimini dəstəkləməkdə ittiham ediblər.
İran rejiminə üstüörtülü istinad edərək, Ər-Riyad və Dohanın Tehrana daha çox vaxt və səlahiyyət verdiyini iddia ediblər. Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və digər Körfəz ölkələri İranın mənfi davranışını rədd etsələr və İnqilab Keşikçiləri Korpusunun daxili işlərinə qarışmasından illərdir əziyyət çəksələr də, onlar sülhün müharibə və qanlı qarşıdurmalarla mümkün olmadığını, əksinə, ciddi və şəffaf danışıqlar və beynəlxalq hüquq tərəfindən dəstəklənən və bütün tərəflərin əməl etdiyi aydın razılaşmalar yolu ilə əldə oluna bilməyəcəyini müdafiə edirlər.
İran rejimi əməkdaşlıq əlini uzadan və İsrailin ona qarşı apardığı 12 günlük müharibədə Təl-Əvivin təcavüzünü açıq şəkildə rədd edən və İsrailin İran ərazisinə endirdiyi zərbələri pisləyən qonşularını itirir. Tehran sonradan Dohanı bombaladıqdan sonra belə, onlar nə qədər ciddi olsa da, bu hadisənin əks-sədasını cilovlamaq və təhlükəsizlik nəticələrini yumşaltmağa çalışdılar. Səudiyyə Ərəbistanı və qonşuları İsrailin beynəlxalq hüquq normalarını pozmasını və regionda siyasi reallığı sırımaq üçün hədsiz gücdən istifadə etməsini rədd etdikləri kimi, İranın öz suverenliyinə və ölkələrinə qarşı təcavüzünü, dinc vətəndaşları və sakinləri qorxutmasını da rədd edirlər.
Alim deyir ki, İranın bu zərbələrdəki məqsədlərinin yalnız hərbi olduğunu söyləmək cəhdidir, lakin görünür, Körfəz ölkələrini hədəf almaq bu ölkələrə iqtisadi təzyiq göstərmək strategiyasının bir hissəsidir ki, onlar da öz növbəsində müharibəni dayandırmaq üçün ABŞ-a təzyiq göstərsinlər: "Bu vəziyyəti təhlil edərkən deyə bilərik ki, “Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinə ayrı-seçkilik olmadan və düşünülməmiş raket buraxılışı” həm hərbi, həm də siyasi sahədə çaşqınlıq vəziyyətini əks etdirir.
Biz hesab edirik ki, bu hadisələr Körfəz ölkələrini təhlükəsizlik tədbirlərini yenidən nəzərdən keçirməyə və hətta İranla xarici əlaqələrinə yenidən baxmağa sövq edə bilər, xüsusən də Tehranla bu ölkələr arasında mövcud siyasi və diplomatik əlaqələri nəzərə alsaq. Nəticə ondan ibarətdir ki, bu vəziyyətin davam etməsi regionda daha geniş siyasi transformasiyalara qapı aça bilər və qeyd edilir ki, Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrində sabit sistemlər mövcuddur və İranın cavabı onların sabitliyini təhdid edir. Məsələn, Küveytin bu müharibənin ortasında tarixlə yanaşı, coğrafiya ilə bağlı da özünəməxsus vəziyyətə malik olduğunu və İraq və İran arasında coğrafi mövqeyinin onun üçün vəziyyətin mürəkkəbliyini artırdığını, xüsusən də İraq ərazisindən Küveytə zərbələr endirən pilotsuz təyyarələrin bəzilərinin buraxılması ilə bağlı yayılan məlumatların fonunda izah edir ki, bu da körfəzdə regional sabitlik və ekvaqativliyin daha mürəkkəb ölçüsünü artırır”.
Tehran, həmçinin akademik və təhlükəsizlik üzrə regionda xaos yaymağa çalışır: “Tehranın qonşu ölkələrə zərbə vurmaqda məqsədi münaqişəni məhdud miqyasdan daha geniş regional miqyasda keçirməkdir ki, onun siyasi və iqtisadi dəyəri bütün tərəflər üçün daha yüksək olsun”
Mötəzz Muhi Əbdülhəmid əlavə edir ki, Tehran həm də bu ölkələrin hökumətlərini Vaşinqtona üz tutmağa və İrana qarşı hərbi əməliyyatların dayandırılmasını tələb etməyə məcbur etmək üçün bu ölkələrin ictimai rəyinə təzyiq göstərməyə çalışır. O, həmçinin Hörmüz boğazının bağlanması və ya Körfəzdəki iqtisadi obyektlərin və maraqların hədəflənməsi kimi variantları gündəmə gətirməklə yanaşı, enerji və ticarət bazarlarını pozaraq və həyati əhəmiyyətli infrastrukturu təhdid etməklə qlobal iqtisadi sarsıntı yaratmaq cəhdinə də işarə edir ki, bu da neft qiymətlərinin və qlobal müharibə xərclərinin artmasına səbəb olacaq.
Cavid
