Milli.az saytından verilən məlumata görə, ain.az xəbər verir.
XX əsrin sonlarında Cənubi Qafqaz regionunda baş vermiş silahlı münaqişələr sırasında ən ağır humanitar faciələrdən biri 1992-ci il 26 fevral tarixində baş vermiş Xocalı hadisələridir. Azərbaycan tarixində "Xocalı soyqırımı" kimi anılan bu hadisə yalnız hərbi qarşıdurma epizodu deyil, eyni zamanda mülki əhaliyə qarşı genişmiqyaslı zorakılıq aktı kimi qiymətləndirilir. Hadisə regionda davam edən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən dramatik mərhələlərindən biri olmaqla, beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulması konteksində də təhlil olunur.
Tarixi və siyasi kontekst
1991-1992-ci illərdə SSRİ-nin süqutundan sonra regionda siyasi boşluq və silahlı qarşıdurmalar dərinləşdi. Dağlıq Qarabağ ətrafında silahlı münaqişə intensiv xarakter almış, strateji əhəmiyyət daşıyan yaşayış məntəqələri uğrunda döyüşlər güclənmişdi. Xocalı şəhəri həm coğrafi mövqeyi, həm də regiondakı yeganə hava limanının yerləşdiyi ərazi olması baxımından hərbi-strateji əhəmiyyətə malik idi. 1992-ci ilin fevral ayında şəhər uzun müddət mühasirə şəraitndə qalmış, enerji və ərzaq təminatı ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmışdı. Fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhərə silahlı hücum həyata keçirilmiş və mülki əhali kütləvi şəkildə şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur.
Humanitar nəticələr və faktoloji göstəricilər
Rəsmi məlumatlara əsasən, Xocalı hadisələri nəticəsində 613 nəfər həlak olmuş, onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə yaşlı şəxs olmuşdur. Yüzlərlə insan yaralanmış, 125 nəfər əsir götürülmüş, çoxsaylı şəxslərin taleyi uzun müddət naməlum qalmışdır. Ailələrin tamamilə məhv edilməsi faktları, meyitlərin təhqir olunması və mülki şəxslərə qarşı zorakılıq aktları beynəlxalq hüquq normaları baxımından ciddi pozuntu kimi qiymətləndirilir. Hadisə yerində olmuş xarici jurnalistlərin və beynəlxalq media nümayəndələrinin hesabatlarında mülki şəxslərin öldürülməsi, ağır xəsarətlər və qeyri-insani rəftarla bağlı faktlar öz əksini tapmışdır. Bu materiallar hadisələrin yalnız regional deyil, beynəlxalq informasiya məkanında da geniş rezonans doğurduğunu göstərir.
Beynəlxalq humanitar hüquq prizmasından qiymətləndirmə
Silahlı münaqişələr zamanı mülki əhalinin qorunması 1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları və onların Əlavə Protokolları ilə təsbit olunmuş əsas prinsiplərdir. Mülki şəxslərin qəsdən hədəfə alınması, qeyri-proporsional güc tətbiqi, əsirlərlə qeyri-insani rəftar beynəlxalq humanitar hüququn ciddi pozuntusu hesab olunur. Xocalı hadisələri ilə bağlı Azərbaycsn tərəfi bunu soyqırımı aktı kimi qiymətləndirir və 1948-ci il "Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında" Konvensiyanın müddəalarına istinad edir. Hüquqi baxımdan soyqırımı anlayışı xüsusi niyyət elementinin sübutunu tələb edir. Bu baxımdan Xocalı hadisələrinin hüquqi kvalifikasiyası beynəlxalq müstəvidə elmi və siyasi müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır. Bununla belə, mülki əhalinin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi və zorakılığa məruz qalması faktı beynəlxalq humanitar hüququn fundamental prinsiplərinə ziddir və müharibə cinayətləri konteksində qiymətləndirilə bilər.
Beynəlxalq reaksiyalar və tanınma məsələsi
Son illərdə bir sıra dövlətlərin parlamentləri və ABŞ-ın müxtəlif ştat qanunverici orqanları Xocalı hadisələri ilə bağlı qətnamələr qəbul etmişdir. Bundan əlavə, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi tanıyan sənəd qəbul etmişdir. Bu qərarlar hadisənin beynəlxalq səviyyədə siyasi-hüquqi müzakirəsinin davam etdiyini göstərir. Eyni zamanda, insan hüquqları təşkilatları və müstəqil araşdırmacılar hadisələri müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər konteksində təhlil etmiş, regionda davamlı sülhün təmin olunması üçün tarixi ədalət və hüquqi qiymətləndirmənin vacibliyini vurğulamışlar.
Tarixi yaddaş və kollektiv travma
Xocalı hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində kollektiv travma və milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Hər il 26 fevral tarixində anım mərasimlərinin keçirilməsi yalnız faciə qurbanlarının xatirəsinin yad edilməsi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün tarixi yaddaşın qorunması məqsədi daşıyır. Tarixi yaddaşın qorunması və sənədləşdirilməsi münaqişədən sonrakı cəmiyyətlərdə barışıq və ədalət mexanizmlərinin qurulmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan arxiv sənədlərinin, şahid ifadələrinin və beynəlxalq hesabatların sistemli şəkildə öyrənilməsi elmi araşdırmalar əsas mənbə rolunu oynayır.
26 Fevral- Xocalı faciəsi müasir Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biridir. Hadisə həm humanitar, həm hüquqi, həm də siyasi aspektdən geniş təhlil tələb edən mürəkkəb bir tarixi faktdır. Mülki əhaliyə qarşı zorakılıq halları beynəlxalq hüquq normalarının pozulması kimi qiymətləndirilməli, bu kimi faciələrin təkrarlanmaması üçün beynəlxalq hüquqi mexanizmlər gücləndirilməlidir. Xocalı hadisələrinin obyektiv, sənədlərə əsaslanan və beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində araşdırılması regional sabitlik və ədalətin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
İstifadə edilmiş mənbələr
Azərbaycan Respublikası Baş Prokrorluğu və rəsmi dövlət statistik məlumatları
"Human Rights Watch" təşkilatının 1992-1993-cü illərə dair Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hesabatları
1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları və Əlavə Protokollar
1948-ci il "Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında" Konvensiya
Beynəlxalq media orqanlarının (1992-ci il fevral-mart aylarına aid) reportaj və arxiv materialları.
Şölə Fərmanlı
Ağdaş Dövlət Humanitar Kolleci PHŞ-in
ingilis dili müəllimi
Hadisənin gedişatını izləmək üçün ain.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
