BAKI,TurkicWorld Orxan Qədirzadə
Müasir dünyada Böyük Britaniya çox vaxt parlament demokratiyasının, hüququn aliliyinin və demokratik idarəetmənin ən uğurlu nümunələrindən biri kimi təqdim edilir. Lakin bu sistemin tarixi və institusional quruluşuna daha dərindən baxdıqda fərqli bir mənzərə ortaya çıxır. Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, ölkədə demokratik institutlarla yanaşı əsrlər boyu formalaşmış aristokratik və monarxik güc mərkəzləri də öz təsirini qoruyub saxlamaqdadır.
Monarxiya anlayışı qədim yunan dilindəki “tək hakimiyyət” mənasını verən sözlərdən yaranıb. Aristokratiya isə “ən seçilmişlərin hakimiyyəti” kimi izah edilir. Tarix boyu dünyanın müxtəlif bölgələrində tayfa və icmalar öz rəhbərlərini seçsələr də, zaman keçdikcə həmin rəhbərlərin ailələri hakimiyyəti irsi şəkildə qorumağa başlayıb. Beləliklə, aristokrat təbəqələr formalaşıb.
Böyük Britaniyanın siyasi sistemi də məhz bu tarixi proseslərin nəticəsi kimi meydana gəlib. Ölkə bir tərəfdən demokratiyanın inkişaf etdiyi məkan kimi tanınsa da, digər tərəfdən Avropada monarxiyanın ən güclü şəkildə qorunduğu dövlətlərdən biri olaraq qalır.
Demokratiya ilə aristokratiyanın paralel mövcudluğu
Demokratik idarəetmənin əsas prinsipi hakimiyyətin xalq tərəfindən formalaşdırılmasıdır. Lakin Böyük Britaniyada monarxiya institutu bu gün də dövlət sisteminin mərkəzi elementlərindən biri olaraq qalır.
Ölkədə hökumətlər seçkilərlə formalaşır, parlament fəaliyyət göstərir və siyasi partiyalar hakimiyyət uğrunda mübarizə aparır. Buna baxmayaraq, tarixən aristokrat ailələrin və varlı təbəqələrin dövlət idarəçiliyindəki rolu tamamilə aradan qalxmayıb.
Müşahidəçilərin diqqət çəkdiyi məqamlardan biri odur ki, istər Mühafizəkarlar Partiyası, istərsə də İşçi Partiyası hakimiyyətə gəldikdə hökumət strukturlarında aristokrat mənşəli şəxslərin iştirakı davam edir. Bu isə ölkədə siyasi elitanın müəyyən dərəcədə sabit qaldığını göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Monarxiyanın hüquqi üstünlükləri
Britaniya monarxiyası yalnız tarixi ənənə deyil, həm də hüquqi statusa malik institutdur. Monarx müxtəlif qanunlardan azad edilir və xüsusi imtiyazlara malikdir.
Müxtəlif hüquqi mexanizmlər nəticəsində kralın və ya kraliçanın statusu adi vətəndaşlardan fərqlənir. Monarxın toxunulmazlığı, müəyyən hüquqi prosedurlardan kənarda qalması və xüsusi səlahiyyətlərə malik olması demokratik sistemlə monarxiya arasındakı ziddiyyətlərin müzakirə olunmasına səbəb olur.
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, hüquq qarşısında bərabərlik prinsipi ilə irsi imtiyazların yanaşı mövcudluğu müasir demokratiyaların ən maraqlı paradokslarından biridir.
Lordlar Palatasının rolu
Britaniya parlamenti iki əsas hissədən ibarətdir. Birinci hissə xalq tərəfindən seçilən İcmalar Palatasıdır. İkinci hissə isə Lordlar Palatasıdır.
Lordlar Palatasının üzvləri birbaşa xalq tərəfindən seçilmir. Tarixən aristokratlar, dini liderlər və müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən nüfuzlu şəxslər bu qurumda təmsil olunurlar.
Qanun layihələri parlamentdə qəbul olunduqdan sonra Lordlar Palatasında da müzakirə edilir. Bu isə seçilməyən bir qurumun qanunvericilik prosesinə təsir imkanlarının qalması deməkdir.
Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu model demokratik legitimlik baxımından suallar doğurur. Tərəfdarlar isə bunun siyasi sistemdə tarazlıq yaratdığını bildirirlər.
Kralın dövlət sistemindəki mövqeyi
Britaniyada bir çox dövlət institutları formal olaraq monarxın adından fəaliyyət göstərir. Silahlı qüvvələr, diplomatik nümayəndəliklər və digər dövlət strukturları tarixən tacın hakimiyyəti konsepsiyası üzərində qurulub.
Pasportların verilməsi, dövlət qulluqçularının fəaliyyəti və bir sıra rəsmi prosedurlar da monarxiya ənənələrinin davam etdiyini göstərir.
Maraqlı məqamlardan biri budur ki, Britaniya kralı pasport daşımayan yeganə şəxs hesab olunur. Bunun səbəbi isə pasportların məhz onun adından verilməsi ilə izah edilir.
Aristokrat sərvətləri və torpaq mülkiyyəti
Britaniyada torpaq mülkiyyəti məsələsi də tez-tez müzakirə olunan mövzulardandır. Araşdırmalarda göstərilir ki, ölkə ərazisinin böyük hissəsi məhdud sayda ailələrin, aristokratların və iri mülkiyyətçilərin nəzarətindədir.
Bu vəziyyət orta əsrlərdən formalaşmış torpaq münasibətlərinin müəyyən elementlərinin bu günə qədər yaşadığını göstərir.
Bəzi iqtisadçılar hesab edirlər ki, torpaq və kapital üzərində nəzarət siyasi təsirin əsas mənbələrindən biri olaraq qalır. Buna görə də demokratik institutlarla yanaşı iqtisadi güc mərkəzlərini də nəzərə almaq lazımdır.
Britaniya imperiyası və “yumşaq güc” siyasəti
Əsas diqqət çəkən məsələlərdən biri də Britaniya imperiyasının tarixi fəaliyyətidir.
Britaniya tarix boyu yalnız hərbi güclə deyil, diplomatiya, vasitəçilik, yerli elitalardan istifadə və siyasi manevrlərlə də təsir dairəsini genişləndirib.
Hindistanın bölünməsi, Afrika ölkələrindəki müstəmləkə siyasəti və müxtəlif regionlarda həyata keçirilən idarəetmə modelləri bu yanaşmanın nümunələri kimi göstərilir.
Britaniya xarici siyasətinin əsas xüsusiyyəti birbaşa görünmədən təsir göstərmək, yerli qüvvələrdən istifadə etmək və uzunmüddətli strateji maraqları qorumaq olub.
Müasir dövrdə monarxiyanın gələcəyi
Böyük Britaniyada monarxiyanın saxlanılması məsələsi bu gün də cəmiyyət daxilində müzakirə olunur. Bir tərəf monarxiyanı milli kimliyin, tarixi davamlılığın və dövlət sabitliyinin simvolu hesab edir. Digər tərəf isə irsi imtiyazların demokratik prinsiplərlə uyğun gəlmədiyini vurğulayır.
Bütün mübahisələrə baxmayaraq, monarxiya institutu Böyük Britaniyanın siyasi sistemində mühüm yer tutmağa davam edir. Bu səbəbdən ölkənin idarəetmə modelini anlamaq üçün yalnız seçkilərə və parlamentə deyil, həm də əsrlər boyu formalaşmış aristokratik və monarxik strukturlara diqqət yetirmək vacibdir.
