Psixi sağlamlıq sahəsində ən çox yanlış diaqnoz qoyulan problemlərdən biri bipolyar pozuntudur. Bir çox insan illərlə yalnız “depressiya” müalicəsi aldığı halda, sonradan onun əslində bipolyar pozuntu yaşadığı məlum olur. Bu qarışıqlıq təsadüfi deyil, çünki bipolyar pozuntunun ən uzun və ən görünən mərhələsi çox vaxt məhz depressiv dövr olur.
Məsələ ondadır ki, insanlar bipolyar pozuntunu yalnız kəskin emosional dəyişiklik, həddindən artıq enerji və “coşqulu davranış” kimi təsəvvür edir. Halbuki xəstələrin əhəmiyyətli hissəsi həyatlarının böyük bölümünü depressiv simptomlarla keçirir. Bu isə həm insanın özü, həm yaxınları, həm də bəzən mütəxəssislər üçün xəstəliyin tanınmasını çətinləşdirir.
Nəticədə problem sadəcə yanlış adlandırma olmur. Səhv diaqnoz:
uyğun olmayan dərman istifadəsinə
vəziyyətin ağırlaşmasına
sosial və psixoloji problemlərin artmasına səbəb ola bilir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Bipolyar pozuntu nədir?
Bipolyar pozuntu insanın əhval-ruhiyyəsinin iki fərqli istiqamətdə dəyişməsi ilə xarakterizə olunan psixi vəziyyətdir.
Bu dəyişikliklər:
depressiv epizodlar və mani və ya hipomaniya dövrləri şəklində özünü göstərir.
Depressiv mərhələdə insan:
enerjisiz olur
ümidsizlik yaşayır
həyata marağını itirir
Maniya mərhələsində isə:
həddindən artıq enerji
impulsiv qərarlar
yuxuya ehtiyacın azalması
özünə həddindən artıq güvən müşahidə edilə bilər.
Niyə depressiya ilə qarışdırılır?
Ən uzun mərhələ çox vaxt depressiya olur
Bipolyar pozuntuda insanlar həkimə adətən mani dövründə deyil, depressiv dövrdə müraciət edir. Çünki:
həmin mərhələ daha ağır hiss olunur
iş və sosial həyata daha çox təsir edir
insan kömək ehtiyacını daha çox hiss edir.
Bu səbəbdən xəstəliyin görünən tərəfi depressiya olur.
Hipomaniya çox vaxt “normal enerji” kimi qəbul edilir
Xüsusilə bipolyar II pozuntuda mani tam ağır olmur. Hipomaniya adlanan daha yüngül mərhələ:
məhsuldarlıq artımı
yüksək motivasiya sosial aktivlik kimi görünə bilər.
İnsan bunu problem deyil, “özünü yaxşı hiss etmək” kimi qiymətləndirir və həkimə danışmır. Nəticədə yalnız depressiya hissəsi görünür.
Depressiya simptomları demək olar eynidir
Bipolyar depressiya ilə klassik depressiya arasında çox oxşar simptomlar var:
yorğunluq
maraq itkisi
yuxu problemləri
ümidsizlik
diqqət zəifliyi.
Bu oxşarlıq diaqnozu çətinləşdirir.
Yanlış diaqnoz hansı problemlər yaradır?
Müalicə vəziyyəti ağırlaşdıra bilərmi?
Əgər bipolyar pozuntu sadəcə depressiya kimi müalicə olunarsa, bəzi antidepressant dərmanlar:
mani epizodunu tetikleyə bilər
emosional dəyişiklikləri artırar
vəziyyəti destabilizə edə bilər.
Bu səbəbdən düzgün diaqnoz çox vacibdir.
İnsan niyə illərlə düzgün diaqnoz almır?
Çünki:
mani mərhələsi gizli qalır
ailə simptomları fərq etmir
insan öz davranışını problem hesab etmir
cəmiyyətdə psixi sağlamlıq barədə məlumat azdır.
Bəzi insanlar isə yalnız ağır krizisdən sonra düzgün diaqnoz alır.
Bipolyar pozuntunun cəmiyyət tərəfindən yanlış anlaşılması
“Əhval dəyişkənliyi” ilə eyni şeydirmi?
Gündəlik emosional dəyişiklik hər insanda olur. Bipolyar pozuntu isə:
uzunmüddətli
funksionallığı pozan
klinik səviyyədə əhval dəyişməsidir.
Bu fərq çox vaxt cəmiyyətdə nəzərə alınmır.
Sosial mediada yanlış təqdimat problemi varmı?
Bəli.
Sosial mediada bipolyar pozuntu bəzən:
“birdən sevinib birdən əsəbiləşmək” kimi sadələşdirilir.
Halbuki xəstəlik bundan daha mürəkkəb nevropsixi vəziyyətdir.
Həyat keyfiyyətinə təsiri nə qədər böyükdür?
İş və münasibətlər necə təsirlənir?
Müalicə olunmadıqda:
iş performansı düşə bilər
maliyyə problemləri yarana bilər
ailə münasibətləri pozula bilər.
Mani dövründə verilən impulsiv qərarlar sonradan ciddi nəticələr doğura bilər.
İntihar riski artırmı?
Bipolyar pozuntu yüksək intihar riski ilə əlaqələndirilən psixi vəziyyətlərdən biridir. Xüsusilə ağır depressiv mərhələlər təhlükəli hesab olunur.
Bu da erkən diaqnozun əhəmiyyətini artırır.
Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz üçün vacibdir:
uzunmüddətli simptom müşahidəsi
keçmiş mani və hipomaniya epizodlarının araşdırılması ailə tarixçəsi psixiatrik qiymətləndirmə.
Təkcə bir depressiv epizod əsasında qərar vermək kifayət etmir.
Müalicə mümkündürmü?
Müasir müalicə:
dərman terapiyası
psixoterapiya
həyat rejiminin tənzimlənməsi ilə aparılır.
Düzgün idarə olunan bipolyar pozuntu ilə insanlar normal və məhsuldar həyat yaşaya bilir.
Bipolyar pozuntunun depressiya ilə tez-tez qarışdırılmasının əsas səbəbi xəstəliyin ən görünən hissəsinin məhz depressiv mərhələ olmasıdır. Hipomaniya dövrlərinin gizli qalması və simptom oxşarlığı diaqnozu çətinləşdirir.
Lakin bu qarışıqlıq ciddi nəticələr yarada bilər. Yanlış müalicə həm psixoloji vəziyyəti ağırlaşdıra, həm də insanın sosial həyatına ciddi təsir göstərə bilər.
Əsas problem odur ki, cəmiyyət bipolyar pozuntunu çox vaxt sadələşdirilmiş emosional dəyişiklik kimi qəbul edir. Halbuki bu, düzgün diaqnoz və uzunmüddətli idarəetmə tələb edən mürəkkəb psixi sağlamlıq vəziyyətidir.
