Mayın 4-də İrəvanda Avropa Siyasi Birliyinin 8-ci Zirvəsi keçirildi. Onu da qeyd edək ki, bu tədbirin məhz Ermənistanın paytaxtında keçirilməsinə qərar verilərkən Azərbaycan da prosesi birmənalı şəkildə dəstəkləyib. Ona görə də, İrəvan Zirvəsi zahirdə sadəcə ev sahibliyi məsələsi kimi görünsə də, əslində Cənubi Qafqazın geosiyasi yönümünə dair güclü bəyanat xarakteri daşıyır. Bu zirvə yalnız Avropa ilə region ölkələrini bir araya gətirən diplomatik platforma deyil, eyni zamanda müharibədən sonrakı nizamın hansı aktorlar tərəfindən və hansı normalar çərçivəsində formalaşacağına dair güc nümayişi sahəsidir.
Zirvənin İrəvanda təşkili yalnız Ermənistanın Qərblə münasibətlərini gücləndirmə istəyini deyil, eyni zamanda Avropanın da Cənubi Qafqaza yönəlik artan marağını ortaya qoyur. Avropa, xüsusilə son illər enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat xətləri və Rusiyaya alternativ marşrut axtarışları səbəbilə regiona daha çox cəlb olunmağa başlayıb. Buna görə də İrəvan Zirvəsi təktərəfli istiqamət dəyişikliyinin deyil, qarşılıqlı geosiyasi yaxınlaşmanın nəticəsidir. Ermənistan Avropaya yaxınlaşarkən, Avropa da Cənubi Qafqazı daha çox öz strateji məkanına daxil etməyə çalışır. Bu qarşılıqlı dinamika regionun artıq yalnız yerli aktorların rəqabət sahəsi olmaqdan çıxdığını və çoxqatlı güc mübarizəsinin mərkəzinə çevrildiyini göstərir.
Lakin bu yeni vəziyyətin mütləq qopuş anlamına gəldiyini söyləmək hələ tezdir. Ermənistanda Rusiya hərbi mövcudluğunun davam etməsi, iqtisadi sahələrdə Moskvanın təsirinin sürməsi və təhlükəsizlik asılılığının tam olaraq aradan qalxmaması bu transformasiyanın məhdud və nəzarətli şəkildə irəlilədiyini göstərir. Buna görə də İrəvan Zirvəsi bir qopuşdan daha çox keçid mərhələsini təmsil edir. Bu keçid, köhnə təhlükəsizlik paradiqması ilə yeni geosiyasi axtarışların iç-içə keçdiyi, qeyri-müəyyənliklərlə dolu bir prosesdir.
Sülh və reallıq
Zirvə boyunca həm Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, həm də Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan tərəfindən tez-tez vurğulanan sülh ifadəsi, ilk baxışda Cənubi Qafqazda yeni və daha sabit dövrə keçid edildiyi təəssüratını gücləndirir. Liderlərin “uzun müddətdir münaqişənin yaşanmaması” və “faktiki bir sabitlik mühitinin formalaşması” istiqamətində səsləndirdikləri fikirlər beynəlxalq ictimaiyyət üçün regionun daha proqnozlaşdırıla bilən hala gəldiyi mesajını daşıyır. Bu diskurs, xüsusilə illərlə davam edən gərginlik və münaqişə tarixi nəzərə alındıqda, diplomatik baxımdan mühüm bir yumşalma meylinə işarə edir.
Bununla belə, bu sülh söylemini yalnız normativ uzlaşma dili kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Çünki sahədəki inkişaflar, tərəflər arasında uzunmüddətli danışıqlar nəticəsində formalaşmış klassik sülh müqaviləsindən daha çox, münaqişə sonrası yaranmış yeni faktiki vəziyyətin diplomatik müstəvidə tanımlanması prosesinə işarə edir. Qarabağ münaqişəsi sonrası dövrdə formalaşan hərbi və siyasi mənzərə regiondakı güc balanslarını yenidən şəkilləndirib, bu yeni reallıq tərəfləri daha ehtiyatlı və daha praqmatik diplomatik dilə yönəldib. Buna görə də sülh dili hədəf bəyanı olmaqla yanaşı, mövcud vəziyyətin beynəlxalq sistem daxilində daha aydın və qəbul edilə bilən çərçivəyə oturdulması funksiyasını da yerinə yetirir.
Digər tərəfdən, bu diskursun yalnız siyasi məna daşımadığı, eyni zamanda mühüm iqtisadi və strateji ölçüyə sahib olduğu da görünür. Sülh və sabitlik vurğusu, regionun beynəlxalq investisiya mühitinə daha etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən məkan kimi təqdim edilməsini hədəfləyir. Xüsusilə enerji xətləri, nəqliyyat dəhlizləri və regional ticarət layihələri baxımından Cənubi Qafqazın daşıdığı potensial bu cür diplomatik çıxışlarla daha cəlbedici hala gətirilməyə çalışılır. Bu çərçivədə sülh söylemi yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərin deyil, eyni zamanda regionun qlobal iqtisadi sistemlə inteqrasiyasının da bir hissəsinə çevrilir.
Bu səbəbdən İrəvan Zirvəsində ön plana çıxan sülh vurğusu təkölçülü siyasi ifadə kimi deyil, çoxqatlı strateji kommunikasiya vasitəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Həm regional aktorların öz mövqelərini yenidən müəyyənləşdirdiyi, həm də beynəlxalq aktorlara yeni bir Cənubi Qafqaz təsəvvürü təqdim etməyə çalışdığı çərçivə ortaya çıxır. Bu baxımdan zirvə, sülhün elan edildiyi platformadan daha çox, sülhün necə müəyyənləşdiriləcəyi və hansı məna çərçivəsinə yerləşdiriləcəyi ilə bağlı diplomatik zəmin funksiyası daşıyır.
Geoiqtisadi rəqabət
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin zirvəyə video konfrans vasitəsilə qatılmasına baxmayaraq xüsusilə dəhliz məsələsinə verdiyi vurğu Cənubi Qafqazdakı yeni rəqabətin mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur. Müasir dövrdə regiondakı mübarizə klassik hərbi qarşıdurmaların sərhədlərini aşaraq, yerini nəqliyyat xətləri, enerji layihələri və ticarət dəhlizləri üzərindən aparılan geoiqtisadi rəqabətə verib. Zəngəzur xətti bu kontekstdə yalnız Azərbaycan üçün Naxçıvanla bağlantı anlamı daşımır, eyni zamanda Türkiyənin Mərkəzi Asiya ilə qurmaq istədiyi fasiləsiz əlaqənin də kritik bir hissəsini təşkil edir.
Bu xətt həmçinin, Avropa üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyaya alternativ ticarət və enerji marşrutları axtaran Avropa Cənubi Qafqazı bu strategiyanın mühüm elementi kimi görür. Buna görə də dəhliz müzakirələri yalnız regional aktorların deyil, qlobal güclərin də iştirak etdiyi çoxqatlı rəqabət sahəsi yaradır. Bu rəqabət zahirdə əməkdaşlıq və inteqrasiya diskursu ilə təqdim olunsa da, dərin struktura baxıldıqda maraq toqquşmalarını da özündə ehtiva edir.
Dolayısıyla İrəvan Zirvəsində səsləndirilən əməkdaşlıq vurğuları təkölçülü sülh prosesinə işarə etmir, əksinə bu diskurslar yeni dövrdə rəqabətin fərqli vasitələrlə davam etdiriləcəyini göstərir. Artıq Cənubi Qafqazda müharibə cəbhədə deyil, dəhliz layihələrində, ticarət xətlərində və infrastruktur investisiyalarında aparılır. Bu vəziyyət regiondakı güc mübarizəsinin forma dəyişdiyini, lakin sona çatmadığını açıq şəkildə ortaya qoyur.
Türkiyə–Ermənistan normallaşması
Türkiyənin zirvəyə vitse-prezident Cevdət Yılmaz vasitəsilə qatılması regional diplomatiya baxımından mühüm dönüş nöqtəsidir. Təxminən iyirmi il sonra Türkiyədən bu səviyyədə bir nümayəndənin Ermənistana getməsi yalnız diplomatik jest deyil, eyni zamanda normallaşma prosesinin konkretləşdiyini göstərən addımdır.
Lakin bu prosesin sərhədləri kifayət qədər aydındır. Türkiyə–Ermənistan əlaqələrinin normallaşması birbaşa Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin gedişatından asılıdır. Türkiyənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsindəki həssaslığı bu prosesin əsas müəyyənedici faktorlarından biridir. Buna görə də Türkiyənin həyata keçirdiyi siyasət müstəqil normallaşmadan daha çox, regional balansı nəzərə alan strateji yanaşma kimi ön plana çıxır.
Bu çərçivədə Türkiyənin İrəvan Zirvəsində iştirakı yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlərin yenidən qurulması baxımından deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqazdakı ümumi güc balansının formalaşması baxımından da kritik əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə burada həm normallaşan aktor, həm də regional nizamın qurucu elementlərindən biri kimi çıxış edir. Bu çoxölçülü rol Türkiyənin regiondakı təsirinin yalnız diplomatik deyil, eyni zamanda strateji səviyyədə də artdığını göstərir.
Bakıya mesaj
Nikol Paşinyanın 2028-ci ildə Bakıda keçiriləcək zirvəyə qatılma ehtimalını ifadə etməsi İrəvan Zirvəsinin ən diqqətçəkən və strateji mesajlarından biri kimi ön plana çıxır. Bu açıqlama yalnız diplomatik arzu və ya niyyət deyil, eyni zamanda müharibədən sonrakı dövrün ən mühüm psixoloji eşiklərindən birinin aşılmağa başladığını göstərir. Uzun illər davam edən münaqişə və qarşılıqlı etimadsızlıq mühitindən sonra belə bir ehtimalın dilə gətirilməsi regiondakı zehni transformasiyanın göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər.
Belə bir səfərin həyata keçirilməsi yalnız Azərbaycan–Ermənistan münasibətləri baxımından deyil, bütün Cənubi Qafqaz üçün tarixi dönüş nöqtəsi anlamına gələcək. Bu vəziyyət düşmənçilik siyasətinin yerini daha praqmatik və rasional münasibət formasına verdiyini göstərəcək və regional sabitlik baxımından mühüm bir eşik yaradacaq. Eyni zamanda bu inkişaf Qarabağ münaqişəsi sonrası dövrün faktiki olaraq bağlandığını və yeni mərhələnin başlandığını simvolizə edəcək.
Nəticə
İrəvanda keçirilən bu zirvə zahirdə sülh və əməkdaşlıq diskursları ilə ön plana çıxsa da, dərin struktura baxıldıqda Cənubi Qafqazda yeni nizamın formalaşdığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu yeni nizam klassik hərbi qarşıdurmaların yerini geoiqtisadi rəqabətin aldığı, diplomatik diskursun isə bu prosesi legitimləşdirdiyi strukturdan ibarətdir. Sülh anlayışı bu nizamın ən görünən elementi olsa da, sahədə davam edən güc mübarizəsi fərqli vasitələrlə davam etdirilir.
Bu səbəbdən İrəvan Zirvəsini yalnız “sülhün başlanğıcı” kimi qiymətləndirmək kifayət etmir. Daha doğru yanaşma bu zirvəni münaqişənin forma dəyişdirərək davam etdiyi yeni geosiyasi nizamın qurucu anı kimi dəyərləndirməkdir. Cənubi Qafqaz artıq müharibə və sülh ikiliyi ilə izah edilə bilən region olmaqdan çıxaraq, rəqabət, əməkdaşlıq və strateji balans axtarışının iç-içə keçdiyi mürəkkəb struktura çevrilib.
Bu transformasiya prosesi yalnız region ölkələrinə deyil, eyni zamanda Avropa, Rusiya və digər qlobal aktorlara da birbaşa təsir edir. Buna görə də İrəvan Zirvəsi yerli hadisədən daha çox, qlobal geosiyasətin yeni dinamikalarını anlamaq baxımından da kritik bir nümunə təşkil edir.
