Kreml Paşinyana açıq xəbərdarlıq etdi - Ermənistan yol ayrıcında

 

Vladimir Putin bunu az qala adi, gündəlik tonda dedi. Amma böyük siyasətdə məhz belə cümlələr rəsmi ultimatumlardan daha gur səslənir.

 

Ermənistanın Avropa İttifaqına doğru hərəkətindən danışarkən o, Ukraynanı xatırlatdı və əlavə etdi: "İşi ifrat həddə çatdırmaq lazım deyil". Formal baxımdan söhbət Avropa İttifqı (Aİ) ilə Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) arasında seçimdən gedirdi. Mahiyyət etibarilə isə bu, İrəvana ünvanlanan açıq siqnal idi: Moskva hələ də postsovet məkanını azad seçim zonası kimi deyil, Rusiyanın orbitindən hər hansı uzaqlaşmanın siyasi bədəl tələb etdiyi ərazi kimi görür.

 

Putinin sözlərində önəmli olan təkcə Ukraynanın adının çəkilməsi deyil. Əsas məsələ məntiqdir. Kreml yenə də Ukrayna faciəsini Rusiyanın təcavüzünün nəticəsi kimi deyil, Kiyevin guya "yanlış seçiminin" aqibəti kimi təqdim edir. Bu, Rusiya xarici siyasətinin köhnə konstruksiyasıdır: qonşu dövlətin müstəqil strateji kurs seçmək hüququ yalnız o halda tanınır ki, həmin kurs Moskvanın maraqları ilə ziddiyyət təşkil etməsin.

 

Məhz buna görə Ermənistan mövzusu bu qədər narahatedici səsləndi. Putin açıq şəkildə demədi ki, Ermənistanı Ukraynanın taleyi gözləyir. Amma siyasətdə təhdidi hər zaman sözbəsöz dilə gətirmək lazım gəlmir. Bəzən üç sözü yanaşı qoymaq kifayətdir: Ermənistan, Aİ, Ukrayna. Qalanını ünvan sahibi özü anlamalıdır.

 

İrəvan üçün bu siqnal 2026-cı il iyunun 7-də keçiriləcək parlament seçkilərinə sayılı həftələr qalmış səsləndi. Rəsmi kampaniya mayın 8-də start götürüb. Yarışda Nikol Paşinyanın "Vətəndaş müqaviləsi" partiyası, "Güclü Ermənistan" bloku, "Ermənistan" bloku, "Çiçəklənən Ermənistan" və bir sıra daha kiçik siyasi qüvvələr daxil olmaqla 19 siyasi subyekt iştirak edir. Kampaniya adi sosial vədlər ətrafında getmir. O, referendumsuz referenduma çevrilib - sülh, sərhədlər, Rusiya, Avropa və Ermənistan dövlətçiliyinin gələcəyi barədə səsverməyə.

 

 

Formal olaraq Moskva Avropa kursunun Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzvlüyü ilə uzlaşmadığını deyir. Bu, yeni mövqe deyil. Rusiya çoxdan başa salır ki, Ermənistanın "həm Aİ, həm Aİİ" formuluna inanmır. Amma indi bu formula xüsusilə ağrılı görünür, çünki Ermənistan siyasəti istiqamətini kəskin şəkildə dəyişib.

 

2025-ci ilin aprelində Ermənistan prezidenti Vaahn Xaçaturyan Aİ ilə yaxınlaşma prosesinin başlanması üçün hüquqi baza yaradan qanunu imzaladı. Paşinyan isə vurğulayırdı ki, hələlik söhbət üzvlük üçün formal müraciətdən yox, daha geniş inteqrasiya prosesindən gedir və gələcəkdə bu məsələ referendum tələb edəcək. Fəqət Moskva üçün hüquqi incəliklər yox, siyasi vektor önəmlidir: Ermənistan nümayişkaranə şəkildə əvvəlki tabeçilik zonasından çıxır.

 

2026-cı il mayın 5-də İrəvanda ilk Ermənistan - Aİ sammiti keçirildi. Bu artıq simvolik diplomatiya deyil. Birgə bəyannamədə tərəflər Ermənistanın suverenliyi, islahatlar, energetika, nəqliyyat, rəqəmsal gündəm, təhlükəsizlik, hibrid təhdidlərə qarşı mübarizə və müdafiə dialoqunun dərinləşdirilməsindən danışdılar. Aİ həmçinin viza liberallaşması sahəsində irəliləyişi alqışladı, 2026-cı il aprelin 21-də isə Aİ Şurası Ermənistanda iki illik yeni mülki tərəfdaşlıq missiyası yaratmaq qərarı verdi.

 

Kreml üçün bu, idarəetmə panelində yanan qırmızı işıqdır. Ona görə yox ki, Ermənistan sabah Aİ-yə üzv olacaq. Bu, nə texniki, nə siyasi, nə də coğrafi baxımdan tez mümkün deyil. Moskvanın problemi başqadır: İrəvan artıq müştəri kimi davranmaq istəmir. O, subyekt olmağa çalışır.

 

 

Putin Aİİ-nin üstünlüklərini sadalayanda təkcə ticarətdən danışmır. O, asılılığı xatırladır. Ermənistanın öz sənaye miqyaslı qaz və neft ehtiyatları yoxdur. Ölkənin enerji sistemi uzun illər Rusiya tədarükləri, Rusiya şirkətləri və Rusiya şərtləri üzərində qurulub. 2026-cı il aprelin 1-də Putin Paşinyanla görüşdə birbaşa xatırlatdı ki, Rusiya Ermənistana qazı min kubmetri 177,5 dollara satır, halbuki onun sözlərinə görə, Avropada qiymətlər 600 dollardan yuxarıdır.

 

Bu, sadəcə iqtisadi arqument deyil. Bu, yumşaq qablaşdırmaya salınmış siyasi şantajdır. Moskva deyir: Avropaya gedə bilərsiniz, amma istilik, sənaye, nəqliyyat, elektrik enerjisi və sosial sabitlik bizdən asılıdır. Bu asılılıqdan çıxmağa çalışın, suverenliyin real qiymətini onda görəcəksiniz.

 

Amma məsələnin başqa tərəfi də var. Ermənistan artıq çox uzun müddət yalnız bir qapısı - Rusiya qapısı olan enerji dəhlizindən çıxış yolu axtarır. 2026-cı ilin fevralında Ermənistan və ABŞ dinc atom sahəsində saziş üzrə danışıqları yekunlaşdırdılar. Sənəd Amerika şirkətlərinə Ermənistanda mülki nüvə layihələrində iştirak üçün yol açmalıdır. Mövcud Ermənistan AES-inin onilliklər boyu Rusiyanın texnoloji və servis bazası ilə bağlı olduğu nəzərə alınanda, bu, texniki detal yox, strateji dönüş kimi görünür.

 

 

İrəvanın əsas çətinliyi ondadır ki, Moskvadan siyasi məyusluq iqtisadi qopuşa hazırlığı qabaqlayır. Rusiya Ermənistanın ən böyük ticarət tərəfdaşı olaraq qalır. Ermənistan statistikasının 2025-ci ilin yanvar-noyabr aylarına dair məlumatlarına görə, Rusiya ilə ticarət təxminən 6,7 milyard dollara qədər azalıb, amma yenə də Ermənistanın xarici ticarətinin 35,5 faizini təşkil edib. Müqayisə üçün, Çinin payı 12,5 faiz, Aİ-nin payı isə 11,8 faiz olub.

 

Ticarət dövriyyəsinin azalmasına baxmayaraq, Rusiya bazarı Ermənistan üçün hələ də elə böyükdür ki, İrəvan sadəcə "boşanma" elan edib gedə bilmir. Bu, xüsusən ixracatçılar, əmək miqrantları, bank sektoru, logistika, energetika və Rusiya qaydaları, Rusiya riskləri, Rusiya imkanları sistemində yaşamağa alışmış erməni biznesi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

 

Dünya Bankı 2025-ci ildə Ermənistan iqtisadiyyatının 7,2 faiz artdığını qeydə alırdı, eyni zamanda struktur məhdudiyyətlərinə də işarə edirdi: zəif bağlantılar, ixtisaslı kadr çatışmazlığı, rəqabət problemləri və xarici amillərdən asılılıq. 2026-cı il üçün artımın 5,3 faizə qədər yavaşlayacağı proqnozlaşdırılırdı, risklər sırasında isə energetika və gübrə tədarükündə mümkün fasilələr göstərilirdi. Ermənistan kursunun zəif yeri də məhz budur: diversifikasiya üçün siyasi iradə var, amma ölkənin iqtisadi toxuması hələ də Rusiya sapları ilə tikilib.

 

 

Təhlükəsizlik sahəsində qopma daha da dərinləşib. Ermənistan hüquqi baxımdan KTMT-dən çıxmayıb, amma siyasi baxımdan bu təşkilat İrəvan üçün çoxdan mənasını itirib. 2024-cü ilin fevralında Paşinyan bəyan etdi ki, Ermənistanın KTMT-də iştirakı faktiki olaraq dondurulub, çünki blok onun sözlərinə görə, ölkə qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirməyib. 2025-ci ildə İrəvan KTMT-nin 2024-cü il büdcəsini maliyyələşdirməkdən imtina etdi.

 

Bu, bürokratik mübahisə deyil. Bu, Rusiyanın təhlükəsizlik zəmanətləri barədə köhnə erməni illüziyasının dağılmasıdır. Onilliklər boyu erməni elitasının mühüm hissəsi xarici siyasəti bu formula üzərində qurmuşdu: Rusiya təhlükəsizliyə zəmanət verir, Ermənistan isə bunun əvəzində siyasi loyallıq ödəyir. 2020-ci ildən sonra bu formula çat verməyə başladı. 2023-cü ildən sonra isə faktiki olaraq çökdü.

 

Qarabağ təkcə Ermənistan üçün deyil, bütün postsovet zəmanətlər sistemi üçün həqiqət anına çevrildi. Azərbaycan öz ərazisi üzərində suverenliyini bərpa etdi. Proses üzərində Moskva nəzarətinin simvolu olmalı olan rus sülhməramlıları güc mərkəzi yox, geridə qalan dövrün müvəqqəti elementi kimi göründülər. Onların 2024-cü ildə Qarabağdan çıxarılması yeni regional reallığın ən göstərici hadisələrindən biri oldu.

 

Azərbaycan üçün bu, ərazi bütövlüyünün bərpası və onilliklər boyu regionu zəhərləyən boz zonanın sökülməsi demək idi. Ermənistan üçün isə ağrılı şəkildə bunu anlamaq idi ki, heç bir xarici qüvvə dövlət məsuliyyətini əvəz edə bilməz. Rusiya üçünsə bu, hər iki tərəfi asılı və qeyri-müəyyən vəziyyətdə saxlamağa imkan verən alətin itirilməsi idi.

 

 

7 iyun seçkilərinə Paşinyan sadəcə hakim partiyanın lideri kimi getmir. O, cəmiyyəti inandırmağa çalışan siyasətçi kimi çıxış edir: ona alternativ daha effektiv hökumət deyil, müharibəyə, revanşizmə və Moskvadan asılılığa qayıdışdır.

 

Onun şüarı faktiki olaraq sadədir: biz sülh partiyasıyıq, onlar müharibə partiyası. Bu, kobud, amma anlaşılan sxemdir. O, məhz ona görə işləyir ki, Ermənistan cəmiyyəti böyüklük vəd edən, amma hərbi məğlubiyyətə, diplomatik təcridə və iqtisadi zəifliyə gətirib çıxaran tarixi miflərdən yorulub.

 

Müxalifət Paşinyanı Azərbaycana güzəştlərdə, Rusiya ilə münasibətləri dağıtmaqda, əvvəlki milli gündəmdən imtinada ittiham edir. Amma onun hələ də inandırıcı cavab vermədiyi sual dəyişmir: bəs sonra nə? Qarabağı hərbi yolla qaytarmaq? Vaşinqton çərçivəsini dağıtmaq? Sərhədlərin tanınmasından imtina etmək? Artıq zəmanətlərinin sərhədini göstərmiş Rusiyaya yenidən stavka etmək?

 

Paşinyan əsas üstünlüyü məhz burada qazanır. O, populyar olmaya bilər, səhvlərinə görə ittiham oluna bilər, amma rəqibləri çox vaxt gələcək yox, keçmişin revanşını təklif edən adamlar kimi görünürlər.

 

Seçkilər ərəfəsində EVN Report-un sorğusu göstərdi ki, Paşinyanın fəaliyyətini bəyənənlərin payı birinci dalğadakı 36 faizdən üçüncü dalğada 49 faizə yüksəlib, "Vətəndaş müqaviləsi" isə parçalanmış müxalifət üzərində ciddi üstünlüyünü qoruyub. Bununla belə, araşdırma vurğulayırdı: hakim partiyanın üstünlüyü var, amma avtomatik təkbaşına çoxluq zəmanəti yoxdur, seçicilərin əhəmiyyətli hissəsi isə hələ də qərarsızdır.

 

 

Bu kampaniyada Samvel Karapetyanla bağlı olan "Güclü Ermənistan" xüsusi yer tutur. Bu, sadəcə yeni müxalif layihə deyil. Bu, Paşinyanı istəməyən, Avropa kursuna etibar etməyən, Rusiya ilə qopuşdan qorxan və Ermənistan siyasətini daha tanış, postsovet relsinə qaytarmaq istəyən qüvvələri bir araya toplamaq cəhdidir.

 

Amma bu layihənin açıq problemi var. Seçicilərin bir hissəsi üçün Rusiyanın dəstəyi artıq üstünlük sayılmır. Əksinə, zəhərli nişana çevrilir. Ermənistanda ictimai psixologiya dəyişir: Moskva artıq təhlükəsizlik qarantı kimi görünmür, rusiyapərəstlik isə sabitliyin sinonimi kimi satılmır.

 

Eyni sözləri Robert Köçəryan və köhnə müxalifət barədə də demək olar. Onlar təcrübəyə, dövlətçiliyə, əvvəlki sistemə və sərt idarəçilik şaqulinə istinad edə bilərlər. Amma bir çox erməni üçün onlar 2018-ci ildə bitmiş siyasi dövrün simvolları olaraq qalırlar. Köhnə elitaların revanşı yalnız o halda mümkün ola bilər ki, gələcək qorxusu keçmişə qıcıqdan daha güclü çıxsın.

 

Putin rusiyapərəst qüvvələri və Rusiya vətəndaşlığı olan şəxsləri xatırlatmaqla faktiki olaraq Ermənistanın seçki psixologiyasına müdaxilə etdi. Amma o, əks effekt də yarada bilər. Böyük patrona inamını itirmiş cəmiyyətlərdə Moskvanın nümayişkaranə dəstəyi siyasətçini gücləndirməyə yox, onun elektoral oksigenini yandırmağa xidmət edə bilər.

 

 

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Tramp regional prosesin yeni çərçivəsini rəsmiləşdirdilər. Tərəflər sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyasının zəruriliyini təsdiqlədilər, ATƏT-in Minsk prosesi və onunla bağlı strukturların bağlanmasını dəstəklədilər, kommunikasiyaların açılmasının vacibliyini bəyan etdilər və Ermənistan ərazisindən keçəcək TRIPP layihəsini - Trump Route for International Peace and Prosperity marşrutunu gündəmə gətirdilər.

 

Azərbaycan üçün bu sənəd təkcə diplomatik uğur kimi önəmli deyil. O, Bakının illərdir nail olmağa çalışdığı əsas məqamı təsbit etdi: münaqişə dövrü bəyanatlarla yox, reallığın tanınması ilə bağlanmalıdır. Reallıq isə sadədir: sərhədlər toxunulmaz olmalı, ərazi iddiaları istisna edilməli, revanş gələcək hökumətlərin proqramına çevrilməməlidir.

 

Ermənistan üçün də bu, şansdır. Bəlkə də bütün postsovet tarixi boyunca ən ciddi şans. Revanş üçün yox. Mifoloji xəritəni bərpa etmək üçün yox. Real sərhədlər daxilində normal dövlət qurmaq, açıq kommunikasiyalar, iqtisadi marşrutlar, yeni bazarlar və bir xarici gücdən daha az asılılıq üçün şans.

 

Məhz buna görə bu proses Moskvanı bu qədər qıcıqlandırır. Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh Rusiyanın "əbədi vasitəçi" rolunu azaldır. Kommunikasiyaların açılması Rusiya marşrutlarının əhəmiyyətini aşağı salır. ABŞ-ın TRIPP layihəsində iştirakı isə köhnə imperiya diplomatiyasının manevr meydanını daraldır. O diplomatiyada münaqişə problem yox, idarəetmə resursu idi.

 

 

Cənubi Qafqaz artıq 1990-cı illərdəki Cənubi Qafqaz deyil. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa edib və əsas regional oyunçu kimi rolunu gücləndirib. Türkiyə kənar müşahidəçi yox, proseslərin strateji iştirakçısına çevrilib. ABŞ Tramp administrasiyası dövründə sülh prosesinə ümumi sözlərlə deyil, konkret infrastruktur stavkası ilə daxil olub. Aİ isə öz daxili ziddiyyətlərinə baxmayaraq, Ermənistana siyasi və institusional təsir meydanı kimi baxmağa başlayıb.

 

Rusiya isə hələ də güclüdür, amma artıq hər şeyə qadir deyil. Onun hərbi enerjisi Ukraynada tükənir. İqtisadi modeli sanksiya təzyiqi altında yaşayır. Diplomatik dili isə getdikcə daha çox xəbərdarlıqlara, incikliklərə və keçmiş müttəfiqlərin öz maraqlarını "düzgün" anlamalı olduqları barədə xatırlatmalara çevrilir.

 

Amma dövlət maraqları "böyük paytaxtın" nostaljisi ilə müəyyənləşmir. Ermənistan nə qədər həssas və zəif durumda olsa da, kurs seçmək hüququna malikdir. Öz ərazisi üzərində suverenliyini bərpa etmiş Azərbaycan gizli ərazi iddiaları olmayan möhkəm sülh tələb etmək hüququna malikdir. Regionun isə onilliklər boyu münaqişənin başqalarının rıçaqına çevrildiyi tələdən çıxmaq haqqı var.

 

 

Ermənistandakı seçkiləri sadəcə "Qərb"lə "Rusiya"nın toqquşması kimi görmək yanlışdır. Bu, çox rahat, amma çox kasad sxemdir. Bəli, xarici siyasət seçimi önəmlidir. Bəli, Moskva təsir göstərməyə çalışır. Bəli, Brüssel və Vaşinqton fürsət pəncərəsi görür. Amma əsl sual daha dərindir.

 

Ermənistan özünün iki siyasi obrazı arasında seçim edir.

 

Birinci obraz travma, revanş, xarici himayəçidən asılılıq və yeni müharibə gözləntisi ilə yaşayan "tarixi Ermənistan"dır.

 

İkinci obraz sərhədləri tanıyan, Azərbaycanla sülh axtaran, kommunikasiyaları açan, iqtisadiyyatını şaxələndirən və tədricən Rusiya asılılığından çıxan real Ermənistandır.

 

Hər iki obrazın tərəfdarları var. Hər ikisinin qorxuları var. Amma onlardan yalnız biri regiona normal həyat şansı verə bilər.

 

Azərbaycan üçün prinsipial olan İrəvanda konkret soyadın yox, siyasi rasionallığın qalib gəlməsidir. Bakıya Ermənistanın alçaldılması lazım deyil. Bakıya imzalanmış, icra olunan və geri dönüşü olmayan sülh lazımdır. Elə bir sülh ki, Ermənistan siyasəti Qarabağ revanşizminin girovluğundan çıxsın. Elə bir sülh ki, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər elektoral alver predmetinə çevrilməsin. Elə bir sülh ki, kommunikasiyalar işləsin, növbəti cəbhə xəttinə dönməsin.

 

 

Rusiyanın səhvi ondadır ki, Moskva qonşuları ilə hələ də köhnə şaquli hakimiyyət dili ilə danışır. Orada hesab edirlər ki, qazı, bazarı, miqrantları, bazanı, təhlükəsizliyi və Ukrayna ssenarisini xatırlatmaq kifayətdir, cəmiyyət qorxacaq. Bəzən bu işləyir. Amma həmişə yox.

 

Ermənistanda Rusiyadan qorxu artıq Rusiyaya qarşı incikliklə rəqabət aparır. İqtisadi asılılıq hələ də güclüdür, amma siyasi etimad sarsılıb. KTMT formal olaraq mövcuddur, amma mənəvi baxımdan sıfırlanıb. Qaz Avropa qiymətlərindən ucuzdur, amma siyasi itaətin qiyməti həddən artıq baha olub. Onilliklər boyu İrəvanın Moskvadan asılılığını sementləyən Qarabağ məsələsi Azərbaycan suverenliyini bərpa etdikdən sonra əvvəlki idarəetmə aləti olmaqdan çıxıb.

 

Putin Ermənistana Ukraynanı xəbərdarlıq kimi xatırlatmaq istəyirdi. Amma Ermənistan cəmiyyətinin bir hissəsi üçün bu xatırlatma başqa cür səslənə bilər: Ukraynanı fəlakətə gətirən məhz Rusiyanın "təsir zonası" məntiqi oldu. Əgər Ermənistan yad ssenaridən yayınmaq istəyirsə, qorxudan donub qalmalı deyil, nəhayət, yad imperiya xəritəsinin əlavəsi kimi yox, dövlət kimi yaşamağı öyrənməlidir.

 

 

Ermənistan 7 iyuna sadəcə seçki plakatları və partiya şüarları ilə yaxınlaşmır. O, elə bir yolayrıcına gəlib ki, köhnə formullar artıq işləmir. Rusiya əvvəlki nəzarəti itkisiz qaytara bilməz. Aİ Ermənistana bir anda təhlükəsizlik və rifah verə bilməz. ABŞ ermənilərin daxili seçimini onların yerinə etməyəcək. Azərbaycan ərazi bütövlüyü prinsipindən və möhkəm sülh tələbından geri çəkilməyəcək. Türkiyə regional arxitekturadan yoxa çıxmayacaq. İran yeni kommunikasiya layihələrinə narahat baxmağı dayandırmayacaq.

 

Hər şey daha sərt olub. Amma məhz buna görə hər şey daha dürüst görünür.

 

Putinin Ukrayna ilə bağlı xəbərdarlığı Ermənistanı qorxu psixologiyasına qaytarmaq cəhdi idi. Amma 7 iyun seçkiləri göstərəcək ki, Ermənistan cəmiyyətində bu qorxudan məsuliyyət məkanına çıxmaq iradəsi varmı. Çünki əsas sual artıq İrəvanın kimi sevməsində deyil - Moskvanımı, Brüsselimi, Vaşinqtonumu. Əsas sual budur: Ermənistan reallığı qəbul edib gələcəyini revanş mifinin yox, sülhün, sərhədlərin və dövlət hesabının üzərində qurmağa hazırdırmı?

 

Bu hekayədə köhnə sözlərin arxasında gizlənmək artıq mümkün deyil. "Qardaşlıq", "müttəfiqlik", "tarixi yaddaş", "Avropa seçimi", "təhlükəsizlik zəmanətləri" - bütün bu formullar müharibə, məğlubiyyət, diplomatiya və iqtisadiyyat sınağından keçib. İndi geriyə bir sərt meyar qalır: dövlətə yaşamaq və inkişaf etmək şansını nə verir?

 

Cənubi Qafqaz üçün cavab aydındır. Revanş yox. İmperiya himayəsi yox. Əbədi boz zona yox. Sülh, suverenlik, açıq kommunikasiyalar və şüarlarla çox uzun müddət ləğv edilməyə çalışılan reallığın tanınması.