Azərbaycanın tanınmış publisisti, yazıçısı və ictimai xadimi Əliabbas Müznib XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələri canlı və sərt detallarla qələmə alan simalardan biri olub. O, xüsusilə 1918-ci ilin qarışıq və qanlı günləri ilə bağlı xatirələrində dövrün sosial mühitini, küçə qanunlarını və hərbi intizamın necə bərpa olunduğunu açıq şəkildə təsvir edir.
Əliabbas Müznib
Onun xatirələrindən biri isə Bakının Maştağa qəsəbəsində “qoçu rejiminin” necə çökdürülməsi ilə bağlı diqqətçəkən epizodu üzə çıxarır.
1918-ci ildə türk qoşunları Maştağanı nəzarətə götürdükdən sonra Müznib hərbi komendantlıqda xidmətə cəlb olunur və minbaşı Tofiq bəyin katibi təyin edilir. Ona verilən ilk və sərt tapşırıq isə belə olur: icazəsiz heç kim zabitin qəbuluna buraxılmamalıdır.
Lakin çox keçmir ki, bölgənin qorxulu adı ilə tanınan, “başkəsən” kimi məşhurlaşmış Malbaş Dadaş komendantlığa daxil olur. Heç kimi saymadan birbaşa zabitin otağına yönələn bu adam Müznib tərəfindən saxlanılır. Bu isə onun qəzəbinə səbəb olur – təhqir, hədə-qorxu və kobud davranış…
Müznib vəziyyətin təhlükəli olduğunu anlayır. Çünki türk zabiti gedəcək, amma bu qoçu həmin kənddə qalacaq. Ona görə də vəziyyəti yumşaltmaq üçün Tofiq bəyə astadan bildirir ki, qarşısındakı şəxs “qoçudur” – yəni yerli zorba, kim istəsə cəzalandıra bilən adam.
Amma gözlənilən olmur.
Tofiq bəy bu anlayışı qəbul etmir. Əksinə, sərt reaksiya verir: “Qoçu? O bən. Qoçu bən!”
Bu cümlədən sonra hadisələr tam başqa istiqamət alır.
Zabit dərhal əmr verir. İki əsgər çağırılır və Malbaş Dadaşın yerindəcə cəzalandırılması tapşırılır. Onu otaqdan zorla çıxarır, meydanın ortasında yerə sərirlər və hər əsgərə qırx zopa vurmaq əmri verilir.
Müznibin yazdığına görə, Malbaşın qışqırıqları o qədər güclü olur ki, səsi Nardarana qədər gedib çıxır. Döyülmə o həddə çatır ki, o, huşunu itirir və qan içində evinə aparılır.
Hadisənin ən sarsıdıcı tərəfi isə bundan sonra başlayır.
Türk qoşunları Bakını tərk etdikdən bir il sonra belə, Malbaşın yaraları sağalmır. Ona davamlı məlhəm qoyulur, təpitmə edilir, amma nəticə olmur.
Bu epizod təkcə bir şəxsin cəzalandırılması deyil. Müznibin xatirələrində bu hadisə, əslində, Bakıda uzun müddət hökm sürmüş “qoçu mədəniyyətinin” hərbi intizam qarşısında necə aciz qaldığını göstərən simvolik dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.
Bir zamanlar küçələrə hökm edənlər, ilk dəfə olaraq qanunun və intizamın qarşısında diz çökürlər.
Turan
Nocomment.az
