Son günlər İsrail ilə Türkiyə arasında guya hərbi toqquşma ehtimalları səsləndirilir. Hər iki ölkənin siyasi ritorikasında sərt bəyanatlar, hədələr və ittihamlar yer alır. Ekspertlər isə bildirirlər ki, real mənzərə tamamilə fərqlidir. Gərginlik mövcud olsa da, məsələ hərbi toqquşma həddində deyil.
Təl-Əviv–Ankara qarşıdurması nə qədər realdır?
Mövzu ilə bağlı NOCOMMENT.az-a açıqlama verən siyasi şərhçi Elçin Alıoğlu qeyd edib ki, Türkiyə ilə İsrail arasında guya qarşıdan gələn “qaçılmaz hərbi toqquşma” barədə səslənən proqnozlar bu gün həm regional, həm də beynəlxalq siyasi gündəmin sevilən mövzusuna çevrilib:
“Hər iki ölkənin siyasi ritorikasında sərt bəyanatlar, hədələr və ittihamlar səslənsə də, hadisələrin arxasında dayanan real mənzərə tamamilə fərqlidir. Əslində bu, çoxdan köhnəlmiş bir geosiyasi oyun qaydasıdır – ictimaiyyət üçün gərginlik, kulislərdə isə hesablanmış əməkdaşlıq.
Türkiyə və İsrail münasibətlərinə baxanda bir paradoks dərhal diqqət çəkir: iki ölkə bir-birini kəskin tənqid etsə də, nə iqtisadi, nə də təhlükəsizlik əlaqələrini qırmaq niyyətindədir. Ankara üçün İsrail yüksək texnologiyalara, strateji bazarlara və enerji infrastrukturuna çıxış qapısıdır. İsrail üçün isə Türkiyə Aralıq dənizi ilə Asiya arasında unikal tranzit körpüsüdür. Bu qarşılıqlı maraqlar sistemində müharibə deyil, koordinasiya dominant anlayışdır.
Məsələn, iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi 9 milyard dollara yaxınlaşıb. İsrailin enerji, kənd təsərrüfatı və texnologiya sektorlarından ixrac etdiyi malların mühüm hissəsi Türkiyə üzərindən daşınır. Türk sənayesi isə İsrailin mikroelektronika və müdafiə avadanlıqlarına çıxışını qoruyur. Hərbi ritorikaya baxmayaraq, iqtisadi mexanizm fasiləsiz işləyir.
Bölgədəki əsas kəsişmə nöqtələrindən biri Suriyadır. Rəsmi bəyanatlarda tərəflər bir-birini tənqid etsələr də, real siyasətdə onların maraqları çox hallarda üst-üstə düşür. Ankara Suriyanın şimalında kürd separatizminin qarşısını almağa, Təl-Əviv isə İranın hərbi dayaqlarını zəiflətməyə çalışır. Bu məqsədlər bir-birini tamamlayır. Məhz buna görə də İsrail və Türkiyə hava məkanında, kəşfiyyat səviyyəsində və logistik təmaslarda dolayı şəkildə razılaşdırılmış davranış sərgiləyir”.
Ekspert bildirib ki, bəzən bu koordinasiya açıq formada görünmür, lakin nəticələrdən aydın sezilir:
“Suriyanın şimalında baş verən əməliyyatlarda Türkiyə və İsrail qüvvələrinin qarşı-qarşıya gəlməməsi təsadüfi deyil. Bu, illər ərzində formalaşmış səssiz qaydanın təzahürüdür: hər kəs öz maraq dairəsində hərəkət edir, lakin başqasının ‘qırmızı xətt’inə toxunmur.
Tarix göstərir ki, Ankara ilə Təl-Əviv arasında münasibətlər tez-tez siyasi fırtınalardan keçib, amma heç vaxt silahlı qarşıdurmaya çevrilməyib. 2010-cu ildə ‘Mavi Marmara’ insidenti zamanı diplomatik əlaqələr donduruldu, lakin iqtisadi kanallar bağlanmadı. 2021-ci ildə Türkiyə prezidenti səfirin geri dönməsinə icazə verdi, ardınca enerji, turizm və kəşfiyyat sahələrində əlaqələr bərpa olundu. Hər dəfə emosional partlayışdan sonra məntiqli sakitlik mərhələsi gəlib.
Bu model indi də işləyir. Ankara sərt ritorikadan istifadə etməklə həm daxili auditoriyaya mesaj verir, həm də regionda nüfuz uğrunda diplomatik manevrlər aparır. İsrail isə bu ritorikanı siyasi teatrın bir hissəsi kimi qəbul edir və praktik müstəvidə münasibətləri qorumağa üstünlük verir.
Türkiyə və İsrail münasibətlərində görünməyən, lakin müəyyənedici rol oynayan əsas oyunçu ABŞ-dır. Vaşinqtonun hər iki ölkə ilə münasibətləri NATO və Yaxın Şərq strategiyası çərçivəsində formalaşır. ABŞ üçün bu iki müttəfiqin toqquşması regionda nəzarətin itirilməsi demək olardı. Məhz buna görə də Pentaqon və Dövlət Departamenti daim bu əlaqələrin minimal koordinasiyasını təmin edir”.
E. Alıoğlu hesab edir ki, ABŞ həm Ankara, həm də Təl-Əviv üçün “təhlükəsizlik lokomotivi” rolunu oynayır:
“Belə bir şəraitdə real müharibə ssenarisi nə iqtisadi, nə də siyasi baxımdan məntiqli görünür.
Ritorikanın böyüməsində informasiya müharibəsinin də rolu az deyil. Yaxın Şərqdə hər bir bəyanat, xüsusilə İsrail–Türkiyə xəttindəki ritorika həm daxili siyasət, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün ikiqat məna daşıyır. Türkiyədə İsrailə qarşı sərt çıxışlar daxili elektoratın milli hisslərinə hesablanır, İsraildə isə Türkiyəyə yönəlik ittihamlar hökumətin təhlükəsizlik siyasətini əsaslandırır.
Əslində bu, qarşılıqlı ‘kontrollu gərginlik’dir. Hər iki paytaxt anlayır ki, emosional fonun yüksək saxlanılması ictimai dəstəyi artırır, lakin əməli səviyyədə bu gərginlik balanslı qalmalıdır.
Təcrübə göstərir ki, iqtisadi əlaqələr ən sərt siyasi dövrlərdə belə dayanmayıb. İsrailin enerji sahəsində artan investisiyaları, Türkiyənin müdafiə sənayesində İsrail texnologiyalarına çıxışı iki ölkə arasında qarşılıqlı asılılıq yaradır. Bu artıq sadəcə ticarət deyil, sistemli asılılıq mexanizmidir.
Türkiyə Aralıq dənizi qaz layihələrində həlledici tranzit rolunu qorumaq istəyir. İsrail isə Ankaranı regionda sabit tərəfdaş kimi görür, çünki Türkiyə olmadan Şərqi Aralıq dənizi enerji logistikası tam mənada işlək ola bilməz.
Bütün bu amillər birləşdirildikdə mənzərə aydınlaşır: Türkiyə və İsrail arasında müharibə ssenarisi siyasi teatrın bir hissəsidir, reallıqda isə bu münasibətlər strateji riyaziyyatla idarə olunur.
Hər iki dövlət eyni reallığı dərk edir – Yaxın Şərqdə emosiyalarla deyil, hesabla hərəkət edən qalib gəlir. Türkiyə üçün əsas təhlükə İsrail deyil, Suriyanın parçalanmış strukturu və İranın ekspansiyasıdır. İsrail üçün də əsas təhlükə Türkiyə yox, regionda sabitliyin pozulmasıdır.
Bu səbəbdən də arxa planda diplomatiya, logistika və kəşfiyyat əlaqələri davam edir, səhnənin önündə isə ictimai emosiyalar nümayiş etdirilir. Bu, müharibə deyil, balans oyunudur – və bu oyunun qalibi, hər zamankı kimi, soyuqqanlı ağıl olacaq”.
Atilla Rzasoy
