…Ötən gün, 2026-cı il, hicri təqvimi ilə 1447-ci ilin Zilhiccə ayının ilk günü idi.
SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, bu ay İslam ay təqviminin son ayı və dörd müqəddəs aydan biridir.Lüğətdə Zilhiccə "Həcc ayı - ziyarət ayı" deməkdir. Zilqədədən sonrakı qəməri ilin son ayıdır. İslamdan əvvəl, qədim ərəblərin - əl-Ərəb əl-Bəydə (Ad və Səmud qəbilələri) dövründə "Məsil" və "Müsbil", sonrakı ərəb dövründə (əl-Ərəb əl-Əribə) isə "Nəas" və "Buraq" adlanırdı.
Qeyd olunur ki, Zilhiccə adı, Hicri təqvimindəki digər ay adları ilə birlikdə, əl-Ərəb əl-Müstəribə - sonrakı ərəblər dövründə istifadəyə verilib.
İslamdan əvvəlki dövrdə ərəblər ilk müqəddəs aylar olan Zil-Qəddə və Zil-Hiccə aylarında böyük ticarət əhəmiyyəti olan yarmarkalar (1-8 Zil-Hiccə), xüsusən də Zil-Məcaz yarmarkaları keçirirdilər.
Məkkəyə ziyarət bu yarmarkalardan sonra başladı.
İslamın gəlişindən bəri Zil-Hiccə ayı həccin yerinə yetirildiyi ay olaraq qalmışdır.
Bu ayın səkkizinci, doqquzuncu və on üçüncü günləri bu dövrdə Həcc mərasimlərinin təbiətindən, yerindən və vaxtından asılı olaraq fərqli adlanır.
Həcc mərasimlərinin başladığı Zil-Hiccənin səkkizinci günü "Tərviyə", doqquzuncu günü isə "Ərəfə" adlanır.
Qurban bayramı Zil-Hiccənin onuncu günündə başlayır və dörd gün davam edir.
Bu ayın onuncu günü "Nəhr/Zəbh günü" adlanır; On birinci, onuncu, üçüncü və on ikinci günlər "Əyyam əl-Nəhr" və ya "Əyyam əl-Mina" adlanır, çünki zəvvarlar bu günlərdə Minadadırlar; on birinci, on ikinci və on üçüncü günlər isə "Əyyam ət-Təşriq" adlanır.
Quran təfsirçilərinin əksəriyyəti Fəcr surəsinin ikinci ayəsində and içilən on gecənin məhz Zilhiccə ayının ilk on gecəsi olduğu ilə razılaşırlar (Şəvkani, "Fəth əl-Qədir", V, 432).
Həmçinin bildirilir ki, İbn Abbas "Məşhur günlərdə Allahın adını zikr etsinlər" (Quran, əl-Həcc 22:28) ayəsindəki "məşhur günlər" ifadəsiniZilhiccənin ilk on günü və ya Təşriq günləri kimi şərh edib.
Peyğəmbər (Ona Allahın salavatı və salamı olsun) buyurur: "Allah yanında ibadət və saleh əməllər üçün bunlardan daha xeyirli gün yoxdur - Zilhiccənin ilk on günü" (Buxari, "İdayn", 11; Tirmizi, "Savm", 52; Əbu Davud, "Savm", 61).
…Rəvayət olunur ki, Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun) buyurub: “Allah yanında bu günlərdə edilən əməllərdən daha qiymətli bir şey yoxdur; bu mübarək dövrdə tez-tez təsbih (Allaha həmd olsun) oxuyun; tez-tez təhmid (Allaha həmd olsun), təhlil (Allahın birliyini elan etmək) və təkbir (Allahu Əkbər) deyin” (Şəvkani, Nayl əl-Əvtar, III, 354).
Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun) Zilhiccənin ilk doqquz günündə davamlı olaraq oruc tutduğu üçün bu on günlük dövrdə oruc tutmaq tövsiyə olunur.
Lakin, yorğun ola biləcək zəvvarların Zilhiccənin səkkizinci və doqquzuncu günlərində, xüsusən də Ərafatda dayanma vaxtı olan Ərafat günündə oruc tutması arzuolunmaz hesab olunur.
Peyğəmbər Məhəmməddən (ona Allahın salavatı və salamı olsun) rəvayət olunan hədis nəzərə alınmaqla: “Zilhiccənin yeni ayı görünəndə, kimin qurbanlığı varsa,..” “(Kəsmək istədiyi) heyvanı kəsənə qədər heç bir halda saçını və dırnaqlarını kəsməməlidir” (Müslim, "Adahi", 42; Əbu Davud, "Zaaya", 2-3; İbn Macə, "Adahi", 11), Maliki, Şafii və bəzi Hənbəli fəqihlərinə görə, qurbanlıq heyvanı kəsən şəxsin Zilhiccə ayının əvvəlindən kəsim vaxtına qədər saçını və dırnaqlarını kəsməsi məkruhdur.
…Zilhiccənin fəzilətləri haqqında: “Ayların rəbbi Ramazan, ən şərəflisi Zilhiccədir” (Əhməd ibn Hüseyn əl-Beyhəqi, Şuab əl-İman, III, 355) Peyğəmbərə nisbət verilən rəvayət etibarsız hesab edilmişdir.
İslam tarixində Zilhiccə ayında baş verən mühüm hadisələrə Birinci və İkinci Əqəbə andı (621-622), Hüdeybiyyə müqaviləsi (6/628), Peyğəmbərin oğlu İbrahimin (8/630) doğulması və Haqqi-Arifin şəhadəti (8/630) daxildir.
Türk dini nəğmələrində həcc üçün ilahilər (ilehi, nəşid) adətən Şəvval, Zilqədə və Zilhiccə aylarında oxunur, sözləri Kəbəyə olan sevgi və həsrəti ifadə edir.
Osmanlı sənədlərində Zilhiccə ayı ixtisarla “ذ” kimi yazılır. Bu ayın ilk on günü ilə bağlı Təbərani (Əmman bin Səid əl-Cəzairi, Əmman, 1429/2008 red.) və İbn Əbu əl-Dünya (Məş’al bin Bəni əl-Cibrin əl-Matiri, Beyrut, 2011-ci ildə redaktə etmişdir) hər biri “I‘Həhil” və “İ’Fəşl” adlı əsər yazmışlar.
Nasir əd-Din əd-Diməşqi “Fədl Əşri Zil-Hiccə və yəvmi Ərafa” əsərini yazmışdır (red. Rəşid bin Əmir əl-Qufeyli, Riyad, 1422/2002).
Əli Babayev
