Liverpul Universitetinin tədqiqatçıları təxminən 66 milyon il yaşı olan dinozavr sümüklərində orijinal üzvi molekulların, o cümlədən kollagenin izlərinin hələ də mövcud olduğuna dair inandırıcı sübutlar aşkar ediblər.
Hit.az xəbər verir ki, bu barədə “ScienceDaily” yazır.
Bildirilir ki, bu kəşf 30 ildən artıqdır paleontoloqlar arasında mübahisələrə səbəb olan nəzəriyyəyə ciddi dəstək verir.
Araşdırmanın mərkəzində Cənubi Dakotadakı məşhur “Hell Creek” geoloji qatında tapılmış 22 kiloqramlıq edmontozavr fosili — dinozavrın bud-çanaq hissəsinin bir parçası dayanır. Edmontozavr təbaşir dövrünün sonunda “Tyrannosaurus rex” ilə eyni dövrdə yaşamış iri ot yeyən ördəkdimdikli dinozavr olub.
Alimlər zülal sekvensləşdirilməsi və müxtəlif növ kütlə-spektrometriyası daxil olmaqla qabaqcıl laboratoriya üsullarından istifadə edərək fosilləşmiş sümük daxilində kollagen qalıqları aşkar ediblər. Kollagen sümük toxumasının əsas struktur zülalıdır və bu kontekstdə çirklənmə ilə izah edilməsi ən çətin biomolekullardan biri hesab olunur.
Los-Ancelesdəki Kaliforniya Universitetinin tədqiqatçıları həmçinin sümüklərdə kollagenlə sıx əlaqəli olan hidroksiprolin amin turşusunu da müəyyən ediblər. Komandanın sözlərinə görə, bu, fosilin daxilində həqiqətən parçalanmış kollagen fraqmentlərinin mövcudluğunu təsdiqləyən vacib sübut olub.
Liverpul Universitetinin Elektrotexnika və Elektronika fakültəsinin kütlə-spektrometriyası kafedrasının rəhbəri professor Stiv Teylor bildirib:
“Bu araşdırma danılmaz şəkildə göstərir ki, kollagen kimi üzvi biomolekullar bəzi fosillərdə həqiqətən mövcud ola bilər. Nəticələrimiz genişmiqyaslı əhəmiyyət daşıyır. İlk növbədə, onlar fosillərdə aşkar olunan hər hansı üzvi maddənin mütləq çirklənmə nəticəsi olması hipotezini təkzib edir”.
Paleontologiyanı iki yerə ayıran mübahisə
Qeyd olunur ki, dinozavr fosillərində yumşaq toxumaların və zülalların qorunub qalması ilə bağlı iddialar 2000-ci illərin əvvəlindən bəri ciddi mübahisələr doğurur. Bəzi alimlər aşkar edilən materialların müasir çirklənmə və ya bakteriya qalıqları olduğunu düşünürdülər.
Ən məşhur kəşflərdən biri 2005-ci ildə paleontoloq Meri Şvaytser və həmkarlarının “Tyrannosaurus rex” fosili daxilində yumşaq toxuma strukturlarının mövcudluğunu açıqlaması olub. Sonrakı araşdırmalar edmontozavrla qohum olan hadrozavrlar da daxil olmaqla digər dinozavr nümunələrində də mümkün kollagen və damar strukturlarını üzə çıxarıb.
Yeni edmontozavr analizi onunla fərqlənir ki, alimlər eyni fosili araşdırmaq üçün bir neçə müstəqil analiz metodundan istifadə ediblər. Mikroskopiya, kimyəvi analiz və zülal sekvensləşdirilməsini birləşdirən komanda çirklənmə ehtimalını istisna etməyə və molekulların həqiqətən dinozavrın özünə aid olduğunu sübut etməyə çalışıb.
Bu kəşf niyə vacibdir?
Qeyd edilir ki, əgər zülallar on milyonlarla il ərzində fosillərdə qoruna bilirsə, alimlər nəsli kəsilmiş heyvanları öyrənmək üçün tamamilə yeni imkan əldə edə bilərlər.
Kiçik molekulyar izlər yalnız sümüklərlə müəyyən etmək çətin olan dinozavr növləri arasındakı təkamül əlaqələrini üzə çıxara bilər. Tədqiqatçılar həmçinin dinozavrların böyüməsi, qocalması, fiziologiyası və xəstəlikləri barədə daha çox məlumat əldə edə bilərlər.
Teylor bildirib ki, alimlər son yüz ildə toplanmış fosil nümunələrinə yenidən baxmalı ola bilərlər. Onilliklər əvvəl polarizasiya mikroskopiyası ilə əldə edilmiş görüntülər qədim sümüklərdə qorunmuş kollagenin əvvəllər diqqət çəkilməyən izlərini ehtiva edə bilər.
“Bu görüntülər sümük kollageninin zədələnməmiş hissələrini göstərə bilər və gələcək zülal analizləri üçün hazır fosil mənbəyi rolunu oynaya bilər. Bu isə dinozavrların öyrənilməsində yeni imkanlar aça, məsələn, indiyədək məlum olmayan növlərarası əlaqələri aşkar edə bilər”, deyə alim vurğulayıb.
Bu kəşf həm də maraqlı elmi sual doğurur: bu molekullar necə bu qədər uzun müddət qorunub qala bilib?
Adətən zülallar zaman keçdikcə, xüsusilə geoloji zaman miqyasında parçalanır. Lakin görünür, bəzi fosillər müəyyən şəraitdə mikroskopik bioloji strukturları qoruyub saxlaya bilir.
Alimlər sümük daxilindəki mineral qarşılıqlı təsirlərin kollagen fraqmentlərini tam dağılmaqdan qoruyub-qorumadığını araşdırırlar. Son tədqiqatlar göstərir ki, müəyyən basdırılma şəraiti və sümüklərin mikroskopik quruluşu kimyəvi parçalanmanı xeyli yavaşıdan sabit mühit yarada bilər.
Edmontozavr qalıqları artıq uzun müddətdir mükəmməl qorunma səviyyəsi ilə tanınır. Son yüz ildə aşkar edilən bəzi nümunələrdə dərinin detallı izləri və digər yumşaq toxuma xüsusiyyətləri qorunub qaldığı üçün onlar “dinozavr mumiyaları” adlandırılır.
Sonrakı paleontoloji araşdırmalar edmontozavr nümunələrində yumşaq toxumaların heyrətamiz dərəcədə yaxşı qorunduğunu, o cümlədən ətli strukturların və dəri anatomiyasının izlərini ortaya çıxarmağa davam edir.
Qeyd olunur ki, bütün bu kəşflər alimlərin fosillərə baxışını dəyişir. Fosillər artıq yalnız qədim sümüklərin daşlaşmış surətləri kimi deyil, milyonlarla il sonra belə tarixdən əvvəlki biologiyanın izlərini saxlayan potensial “molekulyar zaman kapsulları” kimi qiymətləndirilir.
Samir
