ABŞ Prezidenti Donald Trumpın Pekinə səfərindən dərhal sonra Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Çinə planlaşdırılan səfəri qlobal geosiyasi sistem baxımından son illərin ən mühüm hadisələrindən biri hesab oluna bilər. Çünki burada söhbət artıq yalnız Moskva–Pekin münasibətlərindən getmir. Əslində bu səfər XXI əsrin yeni güc balansının necə formalaşacağı ilə bağlı böyük geosiyasi oyunun mühüm mərhələsidir.
“South China Morning Post”un yazdığına görə, Putinin mayın 20-də Çinə səfəri nəzərdə tutulur və bu səfərin Tramp–Si Cinpin görüşündən dərhal sonra baş tutması xüsusi strateji məna daşıyır. İlk dəfədir ki, Pekin eyni ay ərzində çoxtərəfli platformadan kənarda həm ABŞ, həm də Rusiya liderini qəbul edir. Bu isə Çinin özünü yeni dünya düzəninin əsas geosiyasi mərkəzlərindən biri kimi təqdim etməyə çalışdığını göstərir.
Əslində Pekinin hazırkı strategiyası olduqca mürəkkəb və çoxqatlıdır. Çin anlayır ki, ABŞ-la tammiqyaslı qarşıdurma dünya iqtisadiyyatını dağıda bilər; Rusiyanın zəifləməsi isə Avrasiyada Qərbin dominantlığını gücləndirər; Moskvanın tam təcridi Pekinin strateji təhlükəsizliyi üçün risk yaradar.
Məhz buna görə Çin bir tərəfdən Vaşinqtonla iqtisadi və texnoloji münasibətləri qorumağa, digər tərəfdən isə Moskva ilə strateji əməkdaşlığı dərinləşdirməyə çalışır. Pekin artıq klassik blok siyasətindən daha çox “idarə olunan balans siyasəti” yürüdür.
Putinin səfərinin əsas gündəliyi də məhz bu qlobal balans üzərində qurulub: Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nəticələri və onun gələcək perspektivləri; Qərb sanksiyalarının Rusiyaya təsiri; Moskvanın alternativ iqtisadi çıxış yolları; enerji və qaz əməkdaşlığı; yeni maliyyə-logistika mexanizmləri; İran və Yaxın Şərq böhranı; ABŞ–Çin münasibətlərinin nəticələri; çoxqütblü dünya modelinin formalaşması.
Hazırda Moskva üçün Pekin artıq sadəcə tərəfdaş deyil. Çin faktiki olaraq Rusiyanın iqtisadi nəfəs borusuna çevrilib. Qərbin ağır sanksiyaları fonunda Rusiya enerji ixracını böyük ölçüdə Çinə yönəldib; yuanla hesablaşmaları artırıb; logistika və texnologiya sahəsində Pekinə daha çox bağlanıb; Qərbin maliyyə sisteminə alternativ mexanizmlər qurmağa çalışır.
Bu baxımdan “Sibir Gücü-2” layihəsi xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Putinin 2025-ci ilin sentyabrənda Çinə səfəri zamanı səsləndirdiyi “Bu, xeyriyyəçilik sövdələşməsi deyil, qarşılıqlı faydalı bazar razılaşmasıdır” fikri də təsadüfi deyildi. Kreml bununla “Rusiya Çindən tam asılı vəziyyətə düşür” iddialarına cavab verməyə çalışırdı.
Amma geoiqtisadi reallıq göstərir ki, hazırkı mərhələdə danışıqlarda daha üstün mövqe məhz Pekindədir. Çünki Rusiya Avropa enerji bazarının mühüm hissəsini itirib; Qərb maliyyə sisteminə çıxışı məhdudlaşıb; yeni bazarlara və investisiyalara ehtiyacı artıb; Çin isə bu vəziyyətdən strateji məqsəd kimi istifadə edir.
Bununla yanaşı, Pekin də Moskvanın tam zəifləməsində maraqlı deyil. Çin üçün Rusiya ABŞ-a qarşı strateji balans faktorudur; enerji təhlükəsizliyinin əsas təminatçılarından biridir; Avrasiya quru bağlantılarının mühüm hissəsidir; Qərb blokuna qarşı mühüm geosiyasi tərəfdaşdır.
Bu səbəbdən Çin Ukrayna müharibəsində açıq şəkildə Rusiyanın tərəfində görünməsə də, Moskvanın tam məğlubiyyətinə də imkan vermir. Əslində Pekin müharibənin nə Rusiyanın çökməsi, nə də Qərbin tam qələbəsi ilə nəticələnməsini istəyir. Çin üçün ideal model “idarə olunan balans”dır.
Putinin bir müddət əvvəl “Tunelin sonunda müəyyən işıq görünür” səsləndirdiyi bəyanatı isə Kremlin artıq müharibənin yalnız hərbi yolla deyil, müəyyən siyasi-diplomatik kompromislərlə nəticələnə biləcəyini düşündüyünü göstərir. Burada Pekinin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin həm Moskva ilə Qərb arasında vasitəçi statusunu gücləndirməyə, həm də özünü qlobal diplomatik güc kimi təqdim etməyə çalışır.
Tramp–Si görüşündən dərhal sonra Putinin Pekinə getməsi başqa mühüm reallığı da ortaya qoyur:
Dünya artıq yeni geosiyasi üçbucağın formalaşdığı mərhələyə daxil olur.
Bu üçbucağın əsas tərəfləri ABŞ; Çin; Rusiyadır.
Hazırda dünyanın əsas böhranları məhz bu üç gücün münasibətlərindən asılı vəziyyətə düşür. Ukrayna, İran, Tayvan, Yaxın Şərq, Körfəz, Avrasiya, enerji bazarları və hətta Latın Amerikası üzərində gedən rəqabətin mərkəzində də məhz bu qarşıdurma dayanır.
Xüsusilə İran məsələsi burada xüsusi yer tutur. Çin və Rusiya İranın tam zəifləməsini istəmir; ABŞ-ın bölgədə tam dominantlığının qarşısını almağa çalışır; Körfəzdə enerji balansını qorumağa çalışırlar.
Lakin Pekin Vaşinqtonla açıq toqquşmadan da yayınır. Bu səbəbdən Çin Yaxın Şərqdə çox ehtiyatlı və praqmatik siyasət yürüdür.
Digər mühüm məsələ isə odur ki, ABŞ–Çin–Rusiya rəqabəti artıq yalnız hərbi və siyasi xarakter daşımır. Bu rəqabət enerji; texnologiya; süni intellekt; maliyyə sistemləri; logistika dəhlizləri; kibertəhlükəsizlik; yeni ticarət marşrutları; uğrunda qlobal savaşa çevrilib.
Bu baxımdan Putinin Pekin səfəri sadəcə diplomatik protokol hadisəsi deyil. Bu səfər Ukrayna müharibəsinin gələcək trayektoriyasını; Rusiya–Çin strateji ittifaqının dərinliyini; ABŞ-la münasibətlərdə yeni balansın yaranıb-yaranmayacağını; yeni dünya düzəninin necə formalaşacağını müəyyən edə biləcək mühüm geosiyasi mərhələdir.
Ən vacib məqam isə budur ki, Çin artıq özünü yalnız iqtisadi supergüc kimi deyil, qlobal siyasi balansın əsas memarlarından biri kimi təqdim etməyə başlayıb. Pekin Vaşinqtonla rəqabət aparır; Moskva ilə strateji əməkdaşlığı gücləndirir və eyni zamanda hər iki tərəflə işləyərək çoxqütblü dünya modelinin mərkəzinə çevrilməyə çalışır.
Bu isə onu göstərir ki, XXI əsrin əsas geosiyasi savaşı artıq açıq mərhələyə daxil olub. Qarşıdakı illərdə böyük güclər arasında rəqabət daha sərtləşəcək; regional münaqişələr artacaq; enerji və texnologiya savaşları dərinləşəcək; yeni geosiyasi bloklaşmalar yaranacaq; dünya isə tamamilə yeni güc balansına doğru hərəkət edəcək.
Mürtəza
