Son illərdə Cənubi Qafqazda baş verən proseslər Azərbaycanın dövlət siyasətində yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Bu mərhələ təkcə hərbi-siyasi reallıqların dəyişməsi ilə deyil, həm də tarixi yaddaşın yenidən interpretasiyası, regionun iqtisadi xəritəsinin yenidən qurulması və beynəlxalq münasibətlər sistemində balansların dəyişməsi ilə xarakterizə olunur.
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin ilk illərinə nəzər saldıqda, ölkənin ciddi siyasi və institusional sınaqlardan keçdiyi aydın görünür. Bu dövrdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyi ölkədə sabitliyin bərpası, dövlət institutlarının formalaşdırılması və xaosun qarşısının alınması baxımından həlledici rol oynayıb. Onun dövründə formalaşan idarəetmə modeli sonrakı illərdə dövlətin strateji inkişaf xəttinin əsasını təşkil edib.
Bunun əksinə olaraq, 1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycan siyasi tarixində ciddi böhran mərhələsi kimi qiymətləndirilir. Həmin dövrdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi – Musavat hakimiyyətinin idarəetmə qabiliyyətinin zəifliyi, daxili siyasi parçalanma və dövlət strukturlarında xaos ölkənin həm daxili sabitliyinə, həm də xarici mövqelərinə ciddi təsir göstərmişdi. Hərbi-siyasi qərarların qeyri-peşəkar şəkildə verilməsi və idarəetmədə sistemsizlik nəticə etibarilə ərazilərin itirilməsi ilə nəticələnən prosesləri sürətləndirdi.
Münaqişənin beynəlxalq müstəvidə həllinə yönəlmiş ATƏT Minsk Qrupu formatı isə uzun illər ərzində gözlənilən nəticəni vermədi. Bu platforma çərçivəsində aparılan danışıqlar faktiki olaraq status-kvonun dondurulmasına gətirib çıxardı və real sülh mexanizminin formalaşmasını gecikdirdi. Eyni zamanda müxtəlif beynəlxalq güclərin regiondakı maraqları prosesin obyektiv həllinə mane olan amillərdən biri kimi çıxış etdi.
2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri isə Cənubi Qafqazda status-kvonu fundamental şəkildə dəyişdi. Azərbaycanın hərbi və siyasi baxımdan əldə etdiyi nəticələr ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasını təmin etdi. Bu proses təkcə hərbi üstünlük deyil, həm də uzunmüddətli siyasi strategiyanın nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Dövlət idarəçiliyində ardıcıl qərarvermə, diplomatik çeviklik və institusional hazırlıq bu mərhələnin əsas dayaqları oldu.
Postmüharibə dövründə əsas prioritetlərdən biri azad olunmuş ərazilərin bərpası və reinteqrasiyasıdır. Bu çərçivədə həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” proqramı təkcə məskunlaşma layihəsi deyil, eyni zamanda iqtisadi, sosial və infrastruktur transformasiyası modeli kimi çıxış edir. Xüsusilə Zəngilan və digər rayonlarda həyata keçirilən layihələr regionun yeni iqtisadi mərkəzə çevrilməsi istiqamətində mühüm addımlar kimi qiymətləndirilir.
İşğal dövrünün yaratdığı fəsadlar isə bu gün bərpa prosesinin əsas çağırışlarını müəyyən edir. Təxminən 60 min hektar meşə fondunun məhv edilməsi, təbii resursların sistemli şəkildə dağıdılması və ekoloji balansın pozulması regionun uzunmüddətli bərpasını çətinləşdirən amillər sırasındadır. Eyni zamanda mina problemi hələ də ciddi humanitar və təhlükəsizlik riski olaraq qalır və genişmiqyaslı təmizləmə əməliyyatlarını zəruri edir.
Beynəlxalq münasibətlər kontekstində sülh prosesi hələ də ziddiyyətli dinamikaya malikdir. Azərbaycan bu prosesi təşəbbüskar tərəf kimi təqdim etsə də, bəzi xarici aktorların mövqeləri və müdaxilə cəhdləri regionda balansın tam formalaşmasına mane olur. Avropa İttifaqının sərhəd monitorinq missiyası və digər mexanizmlər bəzən təhlükəsizlik risklərinin azaldılmasından çox, siyasi gərginliyin saxlanılmasına xidmət edir. Bu yanaşma regionda etimad mühitinin formalaşmasını çətinləşdirən faktorlardan biri kimi qiymətləndirilir.
Eyni zamanda Ermənistan daxilində siyasi qütbləşmə və radikal ritorikanın mövcudluğu da regionun gələcək sabitliyi üçün risk yaradır. Bu cür tendensiyalar sülh gündəliyinin davamlılığını sual altına ala biləcək daxili siyasi faktorlar kimi dəyərləndirilir. Buna baxmayaraq, Azərbaycan tərəfi istənilən təxribatlara qarşı sərt və adekvat cavab verəcəyini bəyan edir ki, bu da regional çəkindirici balansın saxlanmasına yönəlmiş mesaj kimi çıxış edir.
Regional geosiyasi dinamikanın ən mühüm elementlərindən biri də Zəngəzur dəhlizi layihəsidir. Bu layihə təkcə nəqliyyat bağlantısı deyil, həm də Şərq–Qərb və Şimal–Cənub iqtisadi koridorlarının inteqrasiyası baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə Naxçıvan, Türkiyə, İran və daha geniş beynəlxalq iqtisadi məkan arasında yeni logistik əlaqələrin formalaşması regionun iqtisadi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Bütün bu proseslərin ümumi nəticəsi göstərir ki, Azərbaycan yalnız ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə kifayətlənməyib, eyni zamanda regionda yeni siyasi və iqtisadi reallıq formalaşdırmağa çalışır. Bu reallıq hərbi qələbədən başlayaraq diplomatik mövqelənmə, iqtisadi inteqrasiya və infrastruktur yenidənqurması ilə tamamlanan kompleks dövlət strategiyasının nəticəsidir.
Şahanə Rəhimli,
Musavat.com
