BƏƏ-nin OPEC-dən çıxması artıq baş verib və aprelin 28-də rəsmən elan edilib. Üstəlik BƏƏ neft ixracından əl çəkmir, əksinə daha çox neft ixrac etmək üçün bu addımı atıb.
BƏƏ mayın 1-dən OPEC-dən çıxacaq. BƏƏ OPEC-də Səudiyyə Ərəbistanı və İraqdan sonra üçüncü ən böyük istehsalçı idi. Bu gözlənilməz elan İranın BƏƏ-yə həftələrlə raket və dron hücumları etməsinin ardınca gəldi.
BƏƏ-nin çıxışı ölkənin istehsalını artırmasına gətirib çıxaracaq. Lakin Hörmüz boğazının bağlı olması səbəbindən artırılmış istehsalın qısa müddətdə qlobal bazarlara nə dərəcədə çata biləcəyi hələ bəlli deyil.
Yəni məsələnin mahiyyəti budur: BƏƏ neft ixracından imtina etmir, sadəcə OPEC-in istehsal kvotaları çərçivəsindən çıxır ki, daha sərbəst şəkildə istədiyi qədər neft hasil edib sata bilsin. Bu, neft biznesindən çıxmaq deyil, əksinə ondan daha çox qazanmaq üçün atılan bir addımdır.
BƏƏ-nin bu addımı uzun illərdir yetişən bir qərarın doğru anda atılmasıdır.
Məsələnin mahiyyəti kvotalardadır. BƏƏ-nin real istehsal gücü 4,85 milyon barrel/gündür, lakin OPEC+ çərçivəsində ölkə bu gücün 30% azaltmağa məcbur idi. Bu, külli miqdarda itən gəlir deməkdir. BƏƏ isə neft ehtiyatlarını sürətlə inkişaf etdirmiş, gücü artmış, amma kvotası onunla ayaqlaşmırdı.
Enerji naziri Suhail əl-Məzruei açıq şəkildə bildirdi ki, İran müharibəsinin yaratdığı pozuntu bu addımı atmaq üçün əlverişli fürsət oldu. Onun məntiqi sadədir: Hörmüz boğazı bağlı olan zaman BƏƏ bazara əlavə neft verə bilmir, yəni çıxışın ani şok effekti olmur. Eyni zamanda dünya enerji böhranı yaşayır və BƏƏ boğaz açılandan sonra kvotasız, tam gücüylə bazara girməyə hazır olmaq istəyir.
Bu çıxışın arxasında Səudiyyə Ərəbistanı ilə illərlə davam edən gərginlik də var - həm neft siyasəti, həm də regional siyasi nüfuz uğrunda rəqabət baxımından. BƏƏ artıq öz yolunu getmək istəyir.
Nəticələrə gəlincə, ekspertlər bu addımın digər üzvləri, xüsusilə Qazaxıstanı da ardınca çəkə biləcəyini düşünür. "Rystad Energy" analitiki isə qeyd edir ki, qısamüddətli effekt Hörmüz böhranı səbəbilə hiss olunmasa da, uzunmüddətdə OPEC struktur olaraq daha zəif bir quruma çevriləcək. Neft qiymətləri isə artıq reaksiya verib - Brent 113 dollara, ABŞ xam nefti isə 102 dollara çatıb.
Belə bir fikir də səslənir ki, guya BƏƏ-nin OPEC-dən çıxması Trampın maraqlarına uyğundur. Tramp OPEC-i ittiham edib ki, o neft qiymətlərini süni şəkildə qaldırmaqla dünyanın neft idxal edən ölkələrini talayır. Halbuki neft qiymətlərini qaldıran Trampın öz siyasətidir. BƏƏ-nin ABŞ tərəfindən idarə edilməsi nə dərəcədə ağlabatan yanaşmadır?
Bu fikir tamamilə əsassız deyil, lakin bir sıra çətinlikləri var.
Trampın OPEC-ə qarşı mövqeyi məlumdur. O, bu qurumu neft qiymətlərini süni yüksəltməkdə günahlandırıb və “ucuz neft” siyasətini dəstəkləyib. BƏƏ-nin OPEC-dən çıxması isə nəzəri olaraq bazara daha çox neft axını deməkdir ki, bu da qiymətləri aşağı sala bilər. Bu baxımdan addım Trampın maraqları ilə üst-üstə düşür.
Lakin “BƏƏ ABŞ tərəfindən idarə edilir” iddiası məsələni həddən artıq sadələşdirir. BƏƏ, xüsusən Əbu-Dabi, çox uzun müddətdir öz müstəqil enerji strategiyasını yeridir. Ölkənin OPEC daxilindəki narazılığı yeni deyil. Hələ 2021-ci ildə BƏƏ istehsal kvotaları məsələsində Səudiyyə Ərəbistanı ilə açıq mübahisəyə girmişdi. Yəni bu addımın öz daxili məntiqi var.
Trampın neft qiymətləri məsələsindəki ziddiyyətinə gəlincə isə bu, çox yerində müşahidədir. Trampın İrana qarşı “maksimum təzyiq” siyasəti Hörmüz boğazında gərginliyi artırıb, bu isə neft təchizatını pozaraq qiymətləri yüksəldir. Eyni zamanda Çinə qarşı tariflər qlobal tələbi azaldır və qiymətlərə əks istiqamətdə təsir edir. Yəni Trampın öz siyasəti neft bazarında ziddiyyətli siqnallar göndərir.
Beləliklə, BƏƏ-nin bu qərarı Trampın maraqları ilə üst-üstə düşə bilər, lakin bunu birbaşa ABŞ idarəçiliyinin nəticəsi kimi qiymətləndirmək həm siyasi reallığı, həm də BƏƏ-nin öz strateji hesablamalarını nəzərə almır.
Akif NƏSİRLİ
