ABŞ və İran arasında gərginliyin son mərhələsi artıq açıq şəkildə iki paralel xətt üzrə inkişaf edir: bir tərəfdə hərbi və iqtisadi təzyiqin maksimuma çatdırılması, digər tərəfdə isə bu təzyiqin fonunda danışıqların başladılması cəhdi.
Pakistanda gözlənilən görüş məhz bu iki xəttin kəsişdiyi nöqtədir. Vaşinqtonun yüksək səviyyəli nümayəndə heyətini bölgəyə göndərməsi bu görüşü adi diplomatik təmasdan çıxarır və onu strateji qərar mərhələsinə çevirir. Eyni zamanda Tehranın ilkin tərəddüdlərdən sonra prosesə razılıq verməsi göstərir ki, İran da vəziyyətin kritik həddə çatdığını qəbul edir, lakin bu, geri çəkilmə deyil, daha çox şərtli iştirakdır.
Hazırkı mərhələdə ABŞ-ın yanaşması klassik güc siyasətinə əsaslanır. Məqsəd danışıqları rahat mühitdə aparmaq deyil, əksinə, maksimum təzyiq yaradaraq qarşı tərəfi güzəştə məcbur etməkdir. Hörmüz boğazı ətrafında baş verənlər, dəniz nəqliyyatına təsirlər və iqtisadi blokada elementləri bu strategiyanın əsas alətləridir. Bunun fonunda səsləndirilən siyasi mesajlar da kifayət qədər sərtdir və alternativ kimi ya razılaşma, ya da eskalasiyanın dərinləşməsi təqdim olunur. Bu yanaşma göstərir ki, Vaşinqton üçün əsas prioritet İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması deyil, faktiki olaraq onun tam nəzarət altına alınmasıdır.
İranın mövqeyi isə daha mürəkkəb və çoxqatlıdır. Bir tərəfdən rəsmi Tehran açıq şəkildə bildirir ki, təhdid altında danışıqlar qəbul edilə bilməz və blokada aradan qaldırılmadan real razılaşma mümkün deyil. Digər tərəfdən isə İran daxilində qərarvermə mexanizminin strukturuna baxdıqda görünür ki, siyasi rəhbərlik hərbi və ideoloji mərkəzlərin təzyiqi altında balanslı xətt aparmağa çalışır. Bu səbəbdən danışıqlara razılıq verilməsi zəiflik kimi deyil, daha çox taktiki addım kimi qiymətləndirilməlidir. İran bu masaya vaxt qazanmaq, təzyiqi yumşaltmaq və mümkün qədər şərtləri dəyişmək məqsədilə gəlir.
Pakistanda keçiriləcək görüşün mahiyyəti də məhz bu qarşılıqlı niyyət fərqində gizlənir. ABŞ üçün bu görüş konkret nəticə doğurmalı olan bir mərhələdir. İran üçün isə bu, prosesin uzadılması və şərtlərin yenidən formalaşdırılması vasitəsidir. Bu ziddiyyət danışıqların taleyini müəyyən edən əsas amildir. Əgər tərəflər minimal ortaq nöqtə tapa bilməsə, görüş formal xarakter daşıyacaq və real nəticə verməyəcək. Bu halda növbəti mərhələ daha sərt təzyiq və ya açıq hərbi eskalasiya ola bilər.
Digər mühüm məqam isə bu prosesin regional deyil, qlobal təsir daşımasıdır. Hörmüz boğazı üzərindən keçən enerji axınları dünya iqtisadiyyatının əsas damarlarından biridir və burada baş verən hər hansı destabilizasiya dərhal qlobal bazarlara təsir edir. Bu baxımdan Pakistan görüşü təkcə ABŞ və İran arasında deyil, eyni zamanda beynəlxalq sistem üçün də kritik əhəmiyyət daşıyır. Region ölkələrinin vasitəçilik cəhdləri də məhz bu riskin böyüklüyündən qaynaqlanır.
Hazırkı vəziyyətə ən real yanaşma onu göstərir ki, bu görüşdən fundamental razılaşma çıxması ehtimalı aşağıdır. Daha çox ehtimal olunan ssenari müvəqqəti yumşalma və danışıqların davam etdirilməsi ilə bağlı qərarın qəbul edilməsidir. Bu, tərəflərə həm hərbi eskalasiyanın qarşısını qısa müddətə almağa, həm də siyasi manevr imkanlarını qorumağa şərait yaradar. Lakin əsas ziddiyyətlər aradan qalxmadığı üçün bu cür razılaşma uzunmüddətli sabitlik yaratmayacaq.
Nəticə etibarilə, Pakistan masası sülhün başlanğıcı deyil, daha çox müharibənin idarə olunması cəhdidir. Burada veriləcək qərarlar ya gərginliyi müvəqqəti donduracaq, ya da onu yeni və daha təhlükəli mərhələyə keçirəcək. Bu baxımdan bugünkü görüşün əhəmiyyəti nəticədən çox onun hansı istiqamətə qapı açacağı ilə ölçüləcək.
Alim Nəsirov
