Ədalət, Hüquq və Demokratiya (ƏHD) Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev regionda baş verən hadisələr, İrana qarşı təzyiqlərin növbəti mərhələsindən gözləntilər, eləcə də bu ətrafda başqa mövzularla bağlı sualları cavablandırıb.
Müsahibəni təqdim edirik:
- Qüdrət bəy, ABŞ ordusu Hörmüz boğazını bağlayıb, İranın dəniz ticarətini faktiki olaraq məhdudlaşdırıb. Buna rəğmən dünya bazarlarında neftin qiyməti ucuzlaşır. Prezident Tramp isə bütün hədə və tənqidlərə rəğmən İrana qarşı bloklayıcı əməliyyatlara NATO və Avropa İttifaqının dəstəyini ala bilmədi. Bu gedişatın davamını necə görürsünüz?
- Düşünürəm ki, İranla ABŞ müəyyən razılaşmaya gələcək. Çünki tərəflərin buna müəyyən ehtiyacı var. İranla müharibə iki məsələni - Ukrayna savaşını, daha çox isə Ceffri Epşteyn məsələsini siyasi gündəmdən çıxarmaq üçün başladıldı.Venesuelladakı asan əldə olunan başgicəlləndirici uğur da böyük rol oynadı. Tramp aralıq seçkilərə böyük fateh kimi qatılmaq istədi. Son dövrlərdə Rusiyanın Trampa artan təzyiqlərini müşahidə edirdik ki, münaqişə Kremlin istədiyi formada yekunlaşsın. Tramp isə Ukraynaya müəyyən həddə qədər təzyiq edə bilər. Ona görə müharibə çıxış yolu oldu.
Məncə, ABŞ müharibənin birinci mərhələsində İrana dağıdıcı zərbələr endirməklə öz gücünü nümayiş etdirdi. Ona atəşkəsə nail nail olmaq və vəziyyəti yenidən dəyərləndirmək lazım idi. Trampın “İranda sivilizasiyanı məhv edəcəyəm” kimi açıqlamaları daha çox psixoloji təzyiq vasitəsi idi və İranı danışıqlar masasına gətirmək məqsədi daşıyırdı. Görünən odur ki, buna da nail olundu. Nəticədə tərəflər arasında dialoq imkanları yarandı. Əslində elektrik stansiyalarının, sutəmizləyici qurğuların, körpülərin və neft emalı zavodlarının vurulması ciddi humanitar fəlakətə səbəb ola bilərdi. Tramp belə bir ssenariyə getməzdi. Çünki o, Nobel Sülh Mükafatı almaq istəyən bir siyasətçidir, tarixdə böyük humanitar fəlakətə səbəb olan lider kimi qalmaq istəməz.
-Amma sülh danışıqları uğurusuzluqla nəticələndi. Hazırki mərhələdə ABŞ tərəfindən hansı addımlar atılacaq?
- Xatırlayırsınızsa, mən bunu əvvəllər də demişdim, ikinci mərhələ İranın blokadaya alınması ssenarisidir. Neft gəlirləri olmadan İran yaşaya bilməz. İqtisadi vəziyyətin kəskin pisləşməsi iqtidarın parçalanmasına və vətəndaş qarşıdurmasına, inqilablara səbəb olacaq. Əminəm ki, müharibənin başladılmasında Çin amili də mühüm rol oynayır. ABŞ cəmiyyətində Donald Trampın bu addımlarına müəyyən dəstək verilməsinin səbəblərindən biri odur ki, insanlar bunu Çinə qarşı yönəlmiş strategiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirirlər. Keçən ilin iyun ayında 12 gün davam edən toqquşmalar zamanı İranın nüvə obyektlərinə ciddi ziyan vurulmuşdu. Bu baxımdan, hazırda əsas məqsədlərdən biri də Çini ucuz enerji resurslarından məhrum etmək və onun iqtisadi inkişaf tempinə təsir göstərmək, onun siyasətinə təsir etmək imkanları əldə etməkdir. Çinin iqtisadiyyatı böyüdükcə, onun hərbi potensialı da paralel şəkildə genişlənir və bu, gələcəkdə Tayvan ətrafında mümkün hərbi ssenariləri aktuallaşdıra bilər. Yəni, burada geniş və mürəkkəb geosiyasi qarşıdurma mövcuddur. Hazırda Çin ABŞ-dən sonra dünyanın ən böyük hərbi donanmalarından birinə sahibdir. Amma Çinin yaxın gələcəkdə ABŞ ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya getməsi real görünmür. Güc nisbəti hələlik Çinin xeyrinə deyil və Pekin bunu yaxşı anlayır. ABŞ İranı müəyyən güzəştlərə məcbur edəcək. Yaxşı olar ki,İranda bunu anlasınlar, iqtisadiyyatları tam dağılmamış ABŞ ilə anlaşsınlar.
- İran müqavimət göstərməyə davam edərsə, hərbi zərbələr yenidən aktuallaşacaqmı?
-İran güzəştlərə getməsə bəzi strateji obyektlərə zərbələr endirilə bilər. İran üçün ən rasional ssenari iqtisadiyyatı tam çökməmiş ABŞ ilə razılığa gəlməkdir. Çin, Rusiya müəyyən dəstək verə bilər, amma bu vəziyyəti dəyişəməyəcək. Alternativlər məhduddur. Onlar İran tərəfdən müharibəyə qatılmayacaq. Rusiya Ukrayna ilə müharibə səbəbindən özü də ciddi iqtisadi problemlərlə üzləşib. Digər bir faktor da ortaya çıxdı. İran xüsusilə 12 günlük müharibədən sonra əsas hava hücumundan müdafiə sistemlərini Çin və Rusiyadan əldə edib.
-Amma müharibənin gedişində onların aktiv fəaliyyəti hiss olunmadı…
-Bu sistemlər döyüş meydanında özünü doğrultmadı. Onların 5-ci və 6-cı nəsil texnologiyalar əsasında qurulduğunu iddia edirdilər. Lakin son hadisələr göstərdi ki, bu sistemlər tam da iddia edilən standartlara cavab vermir. Müşahidə edirik ki, ABŞ və İsrailin “stealth” tipli təyyarələri İran ərazisində müəyyən obyüktlərə zərbələr endirir və ciddi müqavimətlə qarşılaşmadan geri qayıdır. Bu prosesin davam etmə ehtimalı da var. Çünki ABŞ İrana qarşı istifadə etdiyi hərbi arsenalı daim yeniləyir, raketlər və digər sursatlar fasiləsiz şəkildə bölgəyə daşınır. Praktik olaraq 2 həftəlik atəşkəs kifayətdir ki, yeni silahlar regiona gətirilsin və əməliyyatlar yenidən başlasın. Cəsarət yaxşı keyfiyyətdi, amma hər zaman qeyd etdiyim kimi, güclə də müəyyən mənada hesablaşmaq lazımdır və reallıq hissi itirilməməlidir. Dövlət başçıları və siyasətçilər reallıq hissini itirdikdə, bunun əziyyətini həm özləri, həm də xalq çəkir.
- Yalnız bir variant qalır…
-Bəli, İran mütləq ABŞ-la anlaşmağa çalışmalıdır. Eyni zamanda ölkə daxilində ciddi islahatlara başlanmalıdır. İran çoxmillətli dövlətdir və orada yaşayan digər xalqların milli hüquqları tanınmalı, daha geniş siyasi və mədəni hüquqlardan istifadə imkanı verilməli, onların sosial və mədəni tələbləri nəzərə alınmalıdır. İqtisadiyyatda korrupsiya, dövlət idarəçiliyində isə kronizm aradan qaldırılmalıdır. Beynəlxalq ekspertlər Macarıstanda Baş nazir Viktor Orbanın məğlubiyyətini daha çox ölkədə kronizm və korrupsiyanın dövlət siyasətinə çevrilməsi ilə əlaqələndirirlər.
