Planetin gələcəyi barədə düşünəndə ilk olaraq ağıla texnologiya və ya iqtisadi inkişafdan daha çox ətraf mühit gəlir. Bəşəriyyət tarixinin heç bir dövründə təbiət bu qədər ciddi təzyiq altında qalmayıb. Sürətli sənayeləşmə, şəhərlərin genişlənməsi və təbii sərvətlərdən həddindən artıq istifadə ekoloji tarazlığı pozaraq qlobal təhlükələr yaradıb. Bu reallıq fonunda ekoloji biliklərin artırılması artıq seçim deyil, zərurətə çevrilib. Məhz bu səbəbdən hər il aprelin 15-i dünyanın bir çox ölkəsində Beynəlxalq Ekoloji Bilik Günü kimi qeyd olunur.
"Təbiəti qorumadan gələcəyi qorumaq mümkün deyil" mesajını çatdıran bu tarix, sadəcə, təqvimdə bir gün deyil, bəşəriyyətin gələcəyinə verdiyi önəmin simvoludur. Ekoloji biliklərin artırılması, insanların ətraf mühitə münasibətinin dəyişilməsi və təbiətin qorunması istiqamətində maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi bu günün əsas məqsədlərindəndir. Bu əlamətdar günün yaranması isə 1992-ci ildə Rio-de-Janeyro Yer Sammiti ilə bağlıdır. Həmin sammitdə ilk dəfə olaraq qlobal səviyyədə ekoloji problemlər ciddi şəkildə müzakirə edilib, davamlı inkişaf anlayışı beynəlxalq gündəliyin əsas mövzularından birinə çevrilib.
Ekologiya elmi, əslində, yeni sahə deyil. Bu termin ilk dəfə 1866-cı ildə alman alimi Ernst Haeckel tərəfindən işlədilmişdir. O vaxtdan etibarən ekologiya canlı orqanizmlərin bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqələrini öyrənən mühüm elmi istiqamətə çevrilmişdir. Müasir dövrdə isə ekologiya yalnız elmi sahə kimi deyil, həm də həyat tərzi kimi qəbul olunur. Ekoloji biliklərin vacibliyi son onilliklərdə daha da artıb. Bunun əsas səbəbi isə planetimizin qarşılaşdığı problemlərin miqyasının genişlənməsidir. İqlim dəyişiklikləri, biomüxtəlifliyin azalması, su ehtiyatlarının tükənməsi, torpaqların deqradasiyası və havanın çirklənməsi artıq yalnız ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütün bəşəriyyətin ortaq problemidir. Xüsusilə iqlim dəyişikliyi son illərin ən aktual mövzularından biridir. Qlobal temperaturun artması, buzlaqların əriməsi və ekstremal hava hadisələrinin çoxalması insanların həyatına birbaşa təsir edir.
Dünyanın müxtəlif ölkələrində ekoloji problemlərin həlli üçün müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir. Avropa ölkələri karbon emissiyalarının azaldılması istiqamətində ciddi addımlar atır, bərpaolunan enerji mənbələrinə keçidi sürətləndirir. Günəş və külək enerjisi sahəsində böyük layihələr reallaşdırılır. Skandinaviya ölkələri "yaşıl iqtisadiyyat" modelinə keçiddə öncül mövqedədir. Onlar tullantıların təkrar emalını maksimum səviyyəyə çatdıraraq ətraf mühitə təsiri minimuma endirməyə çalışırlar.
Asiya regionunda isə əhali sayının çoxluğu və sürətli sənayeləşmə ekoloji problemləri daha da mürəkkəbləşdirir. Çin və Hindistan kimi ölkələr də son illərdə "yaşıl texnologiyalar"a böyük investisiyalar yatırmağa başlayıblar. ABŞ-də isə iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə istiqamətində dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığı gücləndirilir. Bu qlobal səylər göstərir ki, ekoloji problemlərin həlli yalnız bir ölkənin deyil, bütün dünyanın birgə fəaliyyətini tələb edir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq ekoloji problemlərin həllində əsas vasitələrdən biridir. BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası çərçivəsində keçirilən konfranslar ölkələr arasında dialoqu gücləndirir. Bu cür konfranslar yalnız problemlərin müzakirəsi üçün deyil, həm də konkret qərarların qəbul edilməsi üçün platforma rolunu oynayır.
Ekoloji problemlərin artması insan sağlamlığına da ciddi təsir göstərir. Havanın çirklənməsi tənəffüs yolları xəstəliklərinin artmasına səbəb olur, suyun çirklənməsi isə müxtəlif infeksiyaların yayılmasına gətirib çıxarır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hər il milyonlarla insan ətraf mühit faktorları ilə bağlı xəstəliklərdən həyatını itirir. Bu da göstərir ki, ekologiya yalnız təbiət məsələsi deyil, həm də birbaşa insan həyatı ilə bağlıdır.
Digər mühüm məsələ isə biomüxtəlifliyin qorunmasıdır. Meşələrin qırılması, heyvan növlərinin yox olması və ekosistemlərin dağılması planetin təbii balansını pozur. Bu baxımdan qorunan ərazilərin genişləndirilməsi və təbii ehtiyatların düzgün idarə olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ekoloji biliklər bu sahədə də insanlara düzgün qərarlar qəbul etməyə yardımçı olur.
Azərbaycan da qlobal ekoloji proseslərdən kənarda qalmır və bu sahədə mühüm addımlar atır. Ölkədə ətraf mühitin mühafizəsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Son illərdə həyata keçirilən layihələr ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına yönəlib. Xüsusilə bərpaolunan enerji sahəsində görülən işlər diqqət çəkir. Günəş və külək enerjisi layihələri ölkənin enerji təhlükəsizliyini gücləndirməklə yanaşı, ətraf mühitə təsirin azaldılmasına da xidmət edir.
Azərbaycanın beynəlxalq ekoloji təşəbbüslərdə fəal iştirakı da xüsusi qeyd olunmalıdır. Ölkəmiz COP29 kimi mühüm tədbirə evsahibliyi etməklə qlobal ekoloji problemlərin həllinə öz töhfəsini verir. Bu konfrans çərçivəsində qəbul olunan qərarlar inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün mühüm maliyyə və texniki dəstək imkanları yaradır. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2024-cü ilin "Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili" elan edilməsi isə ölkənin ekoloji siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Bu təşəbbüs həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə ekoloji məsələlərə diqqətin artırılmasına xidmət edir.
Azərbaycanda ətraf mühitin qorunması istiqamətində hüquqi baza da gücləndirilib. Müxtəlif qanunlar və dövlət proqramları ekoloji problemlərin həllinə yönəlib. Su ehtiyatlarının qorunması, meşələrin bərpası, tullantıların idarə olunması kimi sahələrdə mühüm layihələr həyata keçirilir. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ekoloji tarazlığın bərpası istiqamətində aparılan işlər böyük əhəmiyyət daşıyır.
İqlim dəyişiklikləri ölkəmiz üçün də ciddi çağırışdır. Kənd təsərrüfatı, su resursları və enerji sektoru bu dəyişikliklərdən daha çox təsirlənir. Buna görə də uyğunlaşma və azaldılma tədbirləri paralel şəkildə həyata keçirilir. Suvarma sistemlərinin modernləşdirilməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi və alternativ enerji mənbələrinin inkişafı bu istiqamətdə atılan addımlardandır.
Cəmiyyətin bütün təbəqələrinin ekoloji məsələlərə cəlb olunması isə bu sahədə uğurun əsas şərtidir. Ekoloji problemlərin həlli yalnız dövlətin deyil, hər bir fərdin məsuliyyətidir. Beynəlxalq Ekoloji Bilik Günü bizə bir daha xatırladır ki, təbiət bizə əmanətdir. Gündəlik həyatımızda atdığımız kiçik addımlar belə böyük dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Enerjiyə qənaət, tullantıların düzgün idarə olunması və təbiətə qayğılı münasibət hər birimizin borcudur.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
