Azərbaycan hüququnda mirasın faktiki qəbulu institutunun transformasiyası » AzadMedia.az

Roma hüququnda mirasın qəbulu ailə daxili (heredes domestici) və ailə xarici vərəsələr (heredes extranei) baxımdan fərqləndirilirdi. Burada ailə daxili vərəsələrin mirası qəbul etmələri üçün hər hansı hərəkət aktı tələb olunmurdu. Belə ki, heredes domestici mirasa çağırılması ilə mirası qazanırlar. Heredes extranei üçün isə vəziyyət belə deyildir. Belə ki onlar vəsiyyətnamə vasitəsi ilə çağrılanda miras əmlakı birbaşa onlara keçməzdi. Sadəcə olaraq, vərəsə ola bilmə imkanları əldə edərdilər. Vərəsə olmaq üçün ayrıca mirası qəbul etmələri və ya vərəsə kimi hərəkət etməklə (pro herede gestio) yaranardı.

Deməli faktiki şəkildə mirasın qəbul edilməsi hələ Roma hüququ dövründən mövcud idi. Burada isə əsasən bu institut məhz vəsiyyət üzrə vərəsələr baxımdan nəzərdə tutulmuşdu. Burada miras əmlaka daxil olan bir əşyanın satılması, mirasla əlaqəli haqların tələb edilməsi, miras əmlaka daxil əşyaların necə idarə ediləcəyi ilə bağlı təsbitlər edilməsi, kölələrin azad edilməsi, borcların ödənməsi kimi hərəkətlər vərəsə kimi hərəkət etməklə bağlı nümunələrdir. Roma hüququnda yalnız ailə xarici vərəsələr mirasdan imtina etdikdən sonra fikrini dəyişdirib mirası qazana bilməzdi.

Qanunvericiliyə nəzər saldıqda, mirasın faktiki üsulla qəbulu özündə iki hərəkət aktını birləşdirdiyi müşahidə olunur: vərəsənin əmlaka sahiblik etməyə başlaması və vərəsənin əmlakı faktiki idarə etməyə başlaması

Geniş yayılmış universal varislik prisinpinə əsasən miras şəxsin ölümü anında özlüyündən və bütünlüklə vərəsələrə keçir. Lakin, şəxsin mirasdan imtina hüququnu özündə saxlaması üçün mirasın qəbulu mənasına gələn hərəkətlər etməməlidir. Məhz mirasın faktiki qəbulunun mahiyyəti də elə bundan ibarətdir. Belə ki, şəxsin mirasın qəbulu aktı onun artıq mirasdan imtina hüququnu aradan qaldırır.

Azərbaycan hüququnda isə mirasın qəbulu müddətləri ilə bağlı normalar qüvvədən düşənə qədər, mirasın faktiki qəbulu mühüm əhəmiyyətə malik idi. Belə ki, vərəsə nəzərdə tutulmuş müddətlərdə mirası qəbul etməmişsə, mübahisələr zamanı qeyd edilən müddətlərdə mirası faktiki qəbul etdiyini sübut etməyə çalışırdı. Bu zaman mirasın faktiki qəbulu həqiqətən də, sübut olunduğu təqdirdə hüquqi əhəmiyyətə malik idi.

Miras ilə əlaqədar dünyada əsas iki sistem mövcuddur: mirasın qəbulu sistemi və mirasdan imtina sistemi. Qəbul sistemli ölkələrdə əsas şəxsin mirası əldə etmə faktı onun qəbuluna bağlı idi. İmtina sistemli ölkələrdə isə qeyd edilən müddətlərdə imtina edilməməsi mirasın qazanılmasına səbəb olurdu. Azərbaycan uzun tarixi dövr ərzində qəbul sisteminə malik olan bir ölkə idi.

İmtina sistemli ölkələrdə hazırda mirasın faktiki qəbulunun hüquqi əhəmiyyəti vardır. Əgər bir vərəsə mirası qəbul etdiyinə yönələn hərəkətlər etmişsə, mirası qazanmış sayıldığından mirasdan imtina edə bilməzdi. Belə mübahisələrdə də vərəsənin mirası qəbul etdiyinə istinad edən tərəf vərəsənin mirası faktiki olaraq qəbul etdiyini/sahiblik etdiyini sübut etməli idi.

Məsələn, ölən şəxsin kredit borcunu ödəyən şəxs mirası qəbul edib-etməməsi, yaxud ölən şəxin daşınmaz əşyasında zəruri təmir işlərinin həyata keçirilməsi, başqa şəxslərin ölən şəxsə olan borclarının onlardan alınması və s. kimi hərəkətlərin də qəbul mənasına gəlib-gəlməməsinin aydınlaşdırılması zərurəti mövcuddur. Hesab edək ki, A şəxsi vəfat etdikdən sonra, oğlu B onun bağ evinə köçmür. Amma müəyyən vaxtlarda ora gedərək bağa qulluq edir, ağacları suvarır. Bu əsasdan çıxış edərək, B faktiki olaraq mirası qəbul etdiyini iddia edə bilərmi? Ölən şəxsin əmlakına köçmək aydındır ki, artıq ona sahiblik etdiyini göstərən davranışlardır. Lakin, vərəsənin vaxtaşırı bağa qulluq etməsindən çıxış edərək mirası faktiki olaraq qəbul etdiyini irəli sürə bilmərik. Bəzi ədəbiyyatlarda miras qoyan şəxsin “işlərinin davam etdirilməsi üçün edilən hərəkətlər” mirasın qəbulu olmadığı ifadə edilir. Məsələn, mirasqoyana məxsus şirkətdə yeni işçilərlə müqavilə bağlanması, yaxud təcili təmir işlərinin həyata keçirilməsi mirasın qəbulu mənasına deyil, mirasqoyan şəxsin işlərinin davam etdirilməsi mənasına gəldiyi ifadə olunur.

Məlumdur ki, mirasın qəbulu onun passivlərinə də şamil olunduğundan mirasın faktiki qəbulu faktını həm də miras qoyan şəxsin borcları baxımdan da qiymətləndirə bilərik. Tutaq ki, mərhum A vəfatından sonra oğlu vərəsələrdən biri olan B, A-nın borcunun bir hissəsini ödəmişdir. Miras həm də borcları da özündə daşıdığından burada B-nin mirası qəbul edib-etməməsi araşdırılmalıdır. Bununla bağlı bir sıra ədəbiyyatlarda göstərilir ki, məhkəmə mübahisəsinin qarşısının alınması üçün borcun ödənilməsinin şəxsin mirası qəbul etdiyi mənasına gəlmir: o şərtlə ki, burada vərəsənin məqsədinin ön planda olduğu vurğulanır. Belə ki, əgər vərəsə vərəsə kimi hərəkət edərək miras əmlaka özünkü kimi yanaşaraq bu hərəkətləri edirsə, mirası qəbul edir. Yəni, burada əsas məsələ vərəsənin mövcud niyyətidir. Əgər belə niyyət yoxdursa, bu mirasqoyanın işlərinin davam etdirilməsi üçün gərəkli olan işlər kimi hesab edilir. Bundan başqa, Yargıtay göstərilən yanaşmanın əksinə olaraq, göstərmişdir ki, burada borcun məbləği yaxud vərəsənin niyyəti mühüm deyil. Əsas məsələ borcun ödənilməsi aktıdır. Borcun bir hissəsinin ödəyən vərəsə digər kreditora qarşı mirası qəbul etmədiyini irəli sürə bilməz. Bu baxımdan bu hərəkətlər miras əmlakı qəbul etmə hesab olunur. Miras qoyanın kreditorlara qarşı mirası qəbul edildiyini göstərən hərəkətlər edən vərəsənin sonradan mirasdan imtina etməsi özlüyündə bir-birini təkzib edən davranışlar kimi qiymətləndirilərək, hüquqdan sui-istifadə hesab olunur.

Eyni zamanda mirasa daxil olan hər hansı əşyanı satmaq, miras qoyan əvəzinə kreditor kimi borcların alınması kimi hərəkətlərdə mirasın qəbulu kimi nəzərə alınmalıdır. Çünki göstərilən nümunələrdə artıq vərəsə əmlaka özünkü kimi davranaraq sərəncam kimi səlahiyyətləri icra edir. Və “burada miras qoyanın zəruri işlərinin davam etdirilməsi” elementi kimi də qiymətləndirə bilmərik.

Qeyd etdiyimiz məsələlər mirasın faktiki qəbulunun əhəmiyyət daşıdığı hallara dair nəzəriyyə və praktikada mövcud olan yanaşmalardır. Türk hüququnda faktiki qəbul hərəkətləri edən (mirası örtülü qəbul edən) vərəsənin mirasdan imtina hüququ aradan qalxmış olur. Bu səbəbdəndir ki, mirasın faktiki qəbulu məsələsi mübahisələrdə sübuta yetirilməli fakt hesab edilir.

Azərbaycan hüququnda isə mirası faktiki qəbul edən şəxs sonradan mirasdan imtina edə bilir. Vərəsə notariat orqanına ərizə verdikdə mirasdan imtina edə bilməsə də, faktiki qəbul nümayiş etdirən vərəsənin miradan imtina etməsi mümkün olan hal hesab edilir. Mülki Məcəllənin 1269-cu maddəsinə görə vərəsə əmlaka sahiblik etməyə və ya əmlakı idarə etməyə faktik başladıqda və bununla da mirası qəbul etdiyini şəksiz nümayiş etdirdikdə, mirasdan imtina edilməsinə bu Məcəllənin 1256-cı maddəsində müəyyənləşdirilən müddət ərzində yol verilir.

Azərbaycan hüququnda mirasın faktiki qəbulu borclar baxımından əvvəllər mühüm institut idi. Bunun səbəbi o idi ki, köhnə modeldə mirasın qəbulu ayrıca hüquqi əhəmiyyət daşıyırdı və vərəsə notariusa müraciət etməsə də, əmlaka sahiblik və ya idarəetmə ilə mirası qəbul etdiyini sübut edə bilirdi; bu isə mirasın passivinə, yəni borclara münasibətdə də nəticə doğururdu. Konstitusiya Məhkəməsinin 4 iyun 2018-ci il qərarında vurğulanırdı ki, kreditorun tələbi mirasın qəbulu ilə bağlı qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddətlər nəzərə alınmaqla irəli sürülməlidir. [3] Sonradan 16 oktyabr 2020-ci il qərarı bu yanaşmanı tamamladı və göstərdi ki, vərəsəlik şəhadətnaməsinin olmaması öz-özlüyündə mirasın qəbul edilməməsi demək deyil, vərəsə mirası faktiki qəbul etmişdirsə, kreditor həmin əmlak hesabına təminat tələbini iddia icraatı qaydasında irəli sürə bilər. Bu mənada faktiki qəbul o dövrdə kreditor üçün sadəcə nəzəri kateqoriya yox, real hüquqi alət idi.

Başqa sözlə, əvvəlki sistemdə 2018 və 2020-ci il qərarları bir-birini istisna etmirdi, əksinə, eyni mexanizmin iki ayrı mərhələsini izah edirdi. 2018-ci il qərarı deyirdi ki, kreditor vərəsələrə qarşı tələb irəli sürərkən mirasın qəbulu ilə bağlı müddətləri gözardı edə bilməz, çünki sərəncam faktı həmin müddətdən sonra həyata keçirilə bilərdi. 2020-ci il qərarı isə deyirdi ki, həmin müddətlər keçdikdən və ya faktiki qəbul sübuta yetirildikdən sonra vərəsə “məndə şəhadətnamə yoxdur” deyə borcdan yayınmamalıdır. Deməli, o dövrdə faktiki qəbulun əsas rolu məhz burada idi: formal qəbul olmasa belə, vərəsənin davranışından çıxış edərək onun mirası, o cümlədən mirasın borclarını qəbul etdiyini müəyyən etmək mümkün olurdu. Buna görə də borclar baxımından faktiki qəbul əvvəllər həqiqətən əhəmiyyətli idi.

İndiki hüquqi vəziyyətdə isə bu institutun əhəmiyyəti xeyli azalıb. Konstitusiya Məhkəməsinin 19 iyun 2025-ci il qərarında açıq göstərilir ki, kreditorlar üçün əsas məsələ artıq qəbul müddəti yox, mirasdan imtina müddətidir: bu müddət kreditorlara borclu vərəsələrin dəqiq dairəsini müəyyən etməyə xidmət edir və qanunla müəyyən edilmiş müddətdə imtina etməyən vərəsə mirası qəbul etmiş sayılmalıdır. Elə buna görə də bu gün mirasın faktiki qəbulu borclar baxımından əvvəlki kimi konstitutiv, yəni nəticəni yaradan əsas institut deyil; onun əhəmiyyəti daha çox köhnə vərəsəlik münasibətlərində, habelə vərəsənin şəhadətnamənin olmamasına sığınıb məsuliyyətdən yayınmağa çalışdığı hallarda qalan sübutedici funksiyadan ibarətdir.

Eyni zamanda hazırkı hüquqi vəziyyətdə MPM-in 307.2.9-cu maddəsinin xüsusi icraat hissəsinin əvvəlki kimi mərkəzi funksiyası qalmamışdır, lakin bu, onun tam əhəmiyyətsiz olması demək deyildir. Bu institutun əsas təyinatı hüquq haqqında mübahisəni həll etmək yox, notariat rəsmiləşdirilməsi və ya sonrakı hüquqi hərəkətlər üçün zəruri olan hüquqi faktı təsdiq etməkdir. Köhnə qəbul sistemi dövründə bu norma vərəsənin mirası faktiki qəbul etdiyini məhkəmə qaydasında təsdiqlətdirib sonradan vərəsəlik şəhadətnaməsi almasına xidmət edirdi. İndiki modeldə isə mirasın qəbul edilməsinin əsas meyarı daha çox imtina edilməməsi ilə bağlı olduğundan, “mirasın qəbul edilməsi faktının müəyyən edilməsi” əvvəlki əhəmiyyətini xeyli itirmişdir. Buna baxmayaraq, maddə hələ də ilk növbədə keçid xarakterli münasibətlər, yəni 26 dekabr 2023-cü ilədək yaranmış vərəsəlik işləri, eləcə də hüquq mübahisəsi olmayan, lakin notariatın faktın sübuta yetirilməsini yetərli saymadığı hallarda tətbiq sahəsini saxlaya bilər. Mövcud vəziyyətdə ya MPM 307.2.9 yeni modelə uyğunlaşdırılmalı, ya da “mirasın qəbul edilməsi faktı” hissəsinin tətbiq dairəsi qanunvericilikdə daha dəqiq müəyyən olunmalıdı

Nəticə etibarilə, Azərbaycan hüququnda mirasın faktiki qəbulu institutu əvvəllər, xüsusilə qəbul müddəti modelinin qüvvədə olduğu dövrdə, həm vərəsənin öz hüququnu, həm də kreditorların tələblərini əsaslandıran mühüm maddi-hüquqi institut kimi çıxış edirdi. Amma 14 oktyabr 2022-ci il Konstitusiya Məhkəməsi qərarı altı aylıq müddətin hüquqa xitam verən deyil, əsasən notariat rəsmiləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan müddət olduğunu göstərməklə bu yanaşmanı yumşaltdı, 26 dekabr 2023-cü il və sonrakı qərarlar isə sistemi qəbul modelindən imtina modelinə doğru dəyişərək yeni münasibətlərdə əsas meyarı mirasın ayrıca qəbulundan çox, imtina edilməməsi ilə bağladı. Bu səbəbdən hazırda faktiki qəbulun və onunla bağlı xüsusi icraatın əvvəlki müstəqil və konstitutiv əhəmiyyəti əsasən zəifləmiş, onlar daha çox köhnə tarixdə yaranmış münasibətlər, keçid halları, mübahisəsiz notariat məsələləri və hüquqi faktın texniki təsdiqi üçün qalan yardımçı mexanizm xarakteri almışdır.

Aysu Nəbizadə,

Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının üzvü, vəkil