Macarıstanda keçirilən son parlament seçkiləri ölkənin müasir tarixində ən mühüm siyasi dönüşlərdən biri kimi qiymətləndirilir. 16 ildir hakimiyyətdə olan Baş nazir Viktor Orban seçkilərdə məğlub olaraq hakimiyyəti müxalifət lideri Peter Maqyara təhvil verdi.
İlkin nəticələrə görə, Maqyarın rəhbərlik etdiyi Tisza Partiyası parlamentdə 138 mandat qazanaraq konstitusiya dəyişiklikləri üçün tələb olunan üçdə iki çoxluğu əldə edib. Orbanın Fidesz Partiyası isə cəmi 55 mandatla kifayətlənib.
Sistemin içindən çıxan müxalif
Peter Maqyar uzun illər hakimiyyət düşərgəsinə yaxın fiqur kimi tanınıb. O, Macarıstanın keçmiş ədliyyə naziri Judit Varga ilə evli olub (2023-cü ildə boşanıblar) və bu əlaqə onu birbaşa hakimiyyətin mərkəzinə bağlayıb.
Məhz bu səbəbdən Maqyar yalnız kənardan tənqid edən siyasətçi deyil, sistemin daxilini yaxşı bilən və onun zəif tərəflərini açıq şəkildə ifşa edə bilən fiqur kimi önə çıxıb. 2024-cü ildə hökumətlə yollarını ayıraraq siyasətə atılması qısa müddətdə böyük ictimai rezonans doğurdu.
Onun sürətli yüksəlişi həm də “təmiz siyasi fiqur” imici ilə bağlıdır. Maqyar nə keçmiş sovet dövrü elitaları ilə, nə də ənənəvi müxalifətin uğursuzluğu ilə assosiasiya olunurdu. Bu da onu geniş seçici kütləsi üçün cəlbedici alternativə çevirdi.
Soros iddiaları və siyasi mübarizə
Seçki kampaniyası dövründə Maqyar haqqında ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri onun Corc Soros tərəfindən dəstəklənməsi ilə bağlı iddialar oldu.
Hakimiyyətə yaxın dairələr və Fidesz təbliğatı Maqyarı Qərb dairələrinin layihəsi kimi təqdim etməyə çalışdı. Bu kontekstdə Soros adı xüsusi olaraq ön plana çəkildi.
Lakin bu iddialar seçicilərin əhəmiyyətli hissəsinə ciddi təsir göstərmədi. Əksinə, korrupsiya, sosial problemlər və idarəetmə böhranı kimi daxili məsələlər seçki gündəmini daha çox müəyyənləşdirdi.
Orbanın məğlubiyyətinə gətirən əsas amillər
Viktor Orbanın 16 illik hakimiyyətinin sona çatmasının arxasında bir neçə əsas faktor dayanır:
• Uzunmüddətli hakimiyyət yorğunluğu
Eyni siyasi komandanın uzun illər ölkəni idarə etməsi seçicilərdə dəyişiklik tələbi yaratdı.
• Korrupsiya və oliqarx sistem ittihamları
Dövlət resurslarının hakimiyyətə yaxın çevrələrə yönəldilməsi barədə iddialar geniş narazılıq doğurdu.
• Avropa İttifaqı ilə gərginlik
Hüququn aliliyi və demokratik institutlarla bağlı problemlər səbəbilə Avropa İttifaqı ilə münasibətlər pisləşdi və maliyyə fondları donduruldu.
• Sosial problemlər
Təhsil, səhiyyə və sosial təminat sahəsindəki problemlər seçici davranışına ciddi təsir etdi.
• Yeni və fərqli lider faktoru
Peter Maqyar-ın həm sağ-mühafizəkar elektoratdan gəlməsi, həm də “sistemi içəridən tanıması” onu güclü rəqibə çevirdi.
Qərb və dünya üçün nəticələr: yeni geosiyasi istiqamət
Macarıstandakı hakimiyyət dəyişikliyi yalnız daxili siyasi hadisə kimi deyil, həm də beynəlxalq sistem baxımından əhəmiyyətli sayılır.
Orban dövründə Macarıstan Avropa İttifaqı daxilində “problemli tərəfdaş” kimi çıxış edir, tez-tez Rusiya Prezidenti Vladimir Putin ilə yaxın münasibətlərinə görə tənqid olunurdu.
Yeni hakimiyyət isə ölkənin kursunu yenidən Qərbə yönəltməyi və Avropa strukturları ilə münasibətləri normallaşdırmağı vəd edir. Bu, Avropa İttifaqının daxilində birlik və koordinasiyanın güclənməsi kimi qiymətləndirilir.
Eyni zamanda, bu seçki “illiberal demokratiya” modelinin seçki yolu ilə dəyişdirilə biləcəyini göstərən mühüm nümunə kimi təqdim olunur. Bu isə oxşar siyasi modellərin mövcud olduğu ölkələr üçün presedent yaradır.
Sistem dəyişikliyi, yoxsa sadəcə hakimiyyət rotasiyası?
Peter Maqyar seçki kampaniyasında “rejimi addım-addım sökmək” vədi verib. Onun parlamentdə əldə etdiyi üçdə iki çoxluq bu vədləri həyata keçirmək üçün real imkan yaradır.
Lakin qarşıdakı dövr asan olmayacaq. Dövlət institutlarının yenidən qurulması, korrupsiya iddialarının araşdırılması və cəmiyyətin qütbləşməsinin aradan qaldırılması Maqyar hökumətinin əsas sınaqları olacaq.
Macarıstan seçicisi isə artıq mesajını verib: dəyişiklik istəyir. İndi əsas sual bu dəyişimin nə dərəcədə dərin və davamlı olacağıdır.
Qalmaqallı boşanma
Peter Maqyarla bağlı formalaşan ən mühüm cəhətlərdən biri onun həyatına dair ziddiyyətli iddialar və kəskin ictimai ittihamlardır. Keçmiş həyat yoldaşı, sabiq ədliyyə naziri Judit Varga tərəfindən səsləndirilən ittihamlar Maqyarın həm şəxsi, həm də siyasi imicini hədəfə alan qalmaqallı müzakirələrə səbəb olub. Tərəflər arasında qarşılıqlı ittihamlar, gizli yazışmaların açıqlanması və emosional bəyanatlar fonunda Maqyar bir tərəfdən “sistemi içəridən tanıyan islahatçı”, digər tərəfdən isə “ağır ittihamlarla üzləşən mübahisəli fiqur” kimi təqdim olunur.
“O, məni döydü, uşaqların gözü qarşısında mastürbasiya etdi və küçüklərdən birini mikrodalğalı sobada gözümüzün qabağında öldürdü. Bundan sonra uşaqların psixoloji yardıma ehtiyacı var idi”, deyə keçmiş xanımı Judit Varqa Peter Maqyarla evliliyindən bəhs etdiyi “Bədheybətlə 16 il” adlı kitabında yazıb.
İlhamə Qasımlı
Telegram kanalımız
