Süni yağışların yağdırılması, müasir dövrdə quraqlıqla mübarizə və su ehtiyatlarının idarə olunması məqsədilə tətbiq edilən ən qabaqcıl texnoloji proseslərdən biridir. Elmi dildə "buludların səpilməsi" (cloud seeding) adlanan bu üsul, atmosferdəki təbii yağıntı prosesini sürətləndirmək üçün xüsusi kimyəvi maddələrin istifadəsinə əsaslanır.
Prosesin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, yağıntı vermə potensialı olan, lakin kifayət qədər kondensasiya mərkəzləri (nüvələri) olmayan buludlara süni şəkildə reagentlər daxil edilir. Bu reagentlər rolunda adətən gümüş-yodid, kalium-yodid və ya quru buz (bərk karbon dioksid) çıxış edir. Gümüş-yodidin kristal quruluşu təbii buz kristalına çox bənzədiyi üçün o, buludun daxilindəki rütubəti özünə çəkərək sürətlə buz dənəciklərinin yaranmasına şərait yaradır.
Süni yağışın həyata keçirilməsi üçün əsasən iki texniki metoddan istifadə olunur. Birinci metodda xüsusi təchiz olunmuş təyyarələr bulud kütləsinin üzərinə və ya daxilinə daxil olaraq kimyəvi maddələri aerozol şəklində səpir. İkinci metod isə yerüstü generatorların tətbiqidir ki, bu zaman kimyəvi hissəciklər güclü hava axınları vasitəsilə aşağıdan yuxarıya, buludlara doğru yönləndirilir. Hər iki halda əsas hədəf buluddakı hədsiz soyumuş su damcılarını ağırlaşdıraraq yerə düşməsini təmin etməkdir. Bu texnologiya yalnız uyğun rütubət və temperatur göstəriciləri olan bulud tiplərində səmərə verir; tamamilə buludsuz və quru səmada süni yağış yağdırmaq elmi baxımdan hələ ki, qeyri-mümkündür.
Süni yağış texnologiyasının tətbiqi tək kənd təsərrüfatı ilə məhdudlaşmır. Bu üsul həmçinin dolu vurma ehtimalı olan buludların enerjisini yağışa çevirərək zərərin qarşısını almaq, hava limanlarında dumanı dağıtmaq və meşə yanğınlarını söndürmək üçün də effektiv vasitə hesab olunur. Lakin bu prosesin ekoloji tərəfləri və atmosfer balansına təsiri hələ də beynəlxalq elmi dairələrdə müzakirə mövzusudur. Xüsusilə istifadə olunan kimyəvi maddələrin torpaq və su qatlarına uzunmüddətli təsiri, eləcə də bir bölgədə yağdırılan yağışın qonşu regionların yağıntı rejiminə necə təsir göstərməsi məsələsi diqqət mərkəzində saxlanılır. Bununla belə, iqlim dəyişikliyinin yaratdığı su qıtlığı fonunda süni yağış üsulu bir çox ölkə üçün strateji əhəmiyyət kəsb etməkdədir.
Azərbaycanda tətbiqi
Azərbaycanda süni yağışların yağdırılması texnologiyasının tətbiqi son illərdə ölkədə müşahidə olunan iqlim dəyişikliyi və su ehtiyatlarının azalması fonunda aktuallıq qazanan məsələlərdən biridir. Ölkəmiz arid və yarım-arid iqlim zonasında yerləşdiyi üçün kənd təsərrüfatı sahələrinin suvarılması və su anbarlarının doldurulması strateji əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda bu sahədə praktiki addımlar əsasən iki istiqamətdə – doluya qarşı mübarizə və rütubətliliyin artırılması məqsədilə araşdırılır. Xüsusilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən idarə olunan radiometeoroloji stansiyalar vasitəsilə buludların hərəkəti və yağıntı potensialı daim monitorinq edilir.
Tətbiq baxımından ən uğurlu sahə doluya qarşı mübarizə sistemləridir. Azərbaycanın dağlıq və dağətəyi rayonlarında, xüsusilə Qax, Zaqatala, Şəki və Şamaxı-İsmayıllı zonasında taxıl zəmilərini və meyvə bağlarını qorumaq üçün xüsusi raket qurğularından istifadə olunur. Bu qurğular vasitəsilə buludlara gümüş-yodid reagentləri atılır ki, bu da dolunun hələ formalaşma mərhələsində yağışa çevrilərək yerə düşməsini təmin edir. Beləliklə, həm məhsul qorunur, həm də süni şəkildə əlavə suvarma effekti yaradılır. Bu proses "Radiometeorologiya" mərkəzləri tərəfindən koordinasiya olunur və radar məlumatları əsasında həyata keçirilir.
Daha genişmiqyaslı süni yağış yağdırılması layihələri üçün isə Azərbaycanın coğrafi relyefi həm imkanlar, həm də çətinliklər yaradır. Böyük və Kiçik Qafqaz dağları bulud kütlələrinin toplanması üçün təbii baryer rolunu oynasa da, Kür-Araz ovalığı kimi düzən ərazilərdə yay aylarında rütubətin aşağı olması bu üsulun effektivliyini azaldır. Buna baxmayaraq, beynəlxalq təcrübənin, xüsusilə Türkiyə və İsrail kimi ölkələrin bu sahədəki metodlarının tətbiqi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə su ehtiyatlarının bərpası və meşə massivlərinin genişləndirilməsi planları çərçivəsində bu cür innovativ texnologiyaların pilot layihə kimi tətbiqi mütəxəssislər tərəfindən təklif olunur.
Bununla belə, Azərbaycanda süni yağışların kütləvi tətbiqi üçün yüksək xərclər və mütəxəssis bazasının genişləndirilməsi tələb olunur. Bir yağış əməliyyatının maya dəyəri kifayət qədər yüksək olduğu üçün, bu üsul hələlik daha çox fövqəladə quraqlıq dövrlərində və ya strateji əkin sahələrinin qorunması məqsədilə ehtiyat variant kimi nəzərdən keçirilir. Gələcəkdə rəqəmsal meteoroloji modelləşdirmənin inkişafı ilə süni yağışların yağdırılmasının daha dəqiq və effektiv idarə olunması, habelə su qıtlığı probleminin həllində köməkçi vasitəyə çevrilməsi gözlənilir.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
