7 aprel 2026-cı ildə İstanbulun Levent rayonunda, İsrail konsulluğunun yerləşdiyi binanın qarşısında silahlı insident baş verib. Türkiyə rəsmilərinin və beynəlxalq agentliklərin məlumatına görə, üç hücumçu polisə atəş açıb, atışma zamanı bir hücumçu öldürülüb, ikisi yaralı saxlanılıb. İki polis əməkdaşı yüngül xəsarət alıb. Məlumatlara əsasən, israilli diplomatlar həmin anda binada olmayıb. Türkiyə rəsmiləri şübhəlilərdən azı birinin dini istismar edən radikal çevrə ilə bağlantısını araşdırır.
Mənim ümumi mövqeyim aydındır: diplomatik nümayəndəliklərə və onların yaxınlığına yönələn silahlı hücumlar heç bir siyasi narazılığın “izah forması” ola bilməz. Bu, həm beynəlxalq hüquqa, həm diplomatik toxunulmazlıq prinsipinə, həm də regional sabitliyə birbaşa zərbədir. Bu baxımdan İsrailin təhlükəsizliyə dair həssaslığını tam anlamaq olar; belə hücumlar dövlətlərin öz diplomatik heyətlərini geri çəkməsi, təhlükəsizlik rejimini sərtləşdirməsi və daha sərt cavab mexanizmlərinə keçməsi üçün əlavə əsas yaradır. Hadisənin fonunda Türkiyə–İsrail münasibətlərinin artıq gərgin olduğu, İsrailin daha əvvəl təhlükəsizlik səbəbilə diplomatlarını geri çəkdiyi də qeyd olunur.
Bu hücumun əsas səbəbləri nə ola bilər?
Birinci ehtimal, ideoloji radikallaşmadır. İlkin məlumatlarda şübhəlilərdən birinin dini istismar edən qrupla əlaqəsinin araşdırılması göstərir ki, motiv tam fərdi deyil, radikal-siyasi narrativlərlə qidalanmış ola bilər.
İkinci səbəb, Yaxın Şərqdə artmış gərginliyin Türkiyə daxilinə “simvolik hədəf” üzərindən daşınmasıdır. İsrail konsulluğu və ya onun yerləşdiyi bina belə aktlar üçün real hərbi yox, simvolik-siyasi hədəf kimi seçilə bilər. Bu, xüsusən regionda müharibə, Qəzza, İran-İsrail qarşıdurması və anti-İsrail emosiyalarının kəskinləşdiyi dövrlərdə daha çox görünür. Reuters də bu hücumu Türkiyədə əvvəlki militant zorakılıq nümunələrinin fonunda dəyərləndirir.
Üçüncü səbəb, daxili təhlükəsizlik boşluqlarını və ictimai emosiyanın silahlı ekstremizmə çevrilməsini yoxlamaq cəhdi ola bilər. Belə hücumlar bəzən təkcə bir dövləti deyil, ev sahibi dövləti də hədəfə alır. Burada faktiki olaraq ilk atəş polisə açılıb; yəni mesaj həm İsrailə, həm də Türkiyə dövlətinin təhlükəsizlik sisteminə yönələ bilər.
Bu cür hücumlar beynəlxalq münasibətlərə necə təsir göstərə bilər?
Əvvəla, diplomatik münasibətlərdə etimadı azaldır. Bir dövlət başqa ölkədə öz diplomatik obyektinin təhlükəsizliyinə əmin olmadıqda, diplomatik təmasların səviyyəsini aşağı sala, heyətini azalda və ya fəaliyyəti müvəqqəti məhdudlaşdıra bilər. Bu isə onsuz da gərgin olan Türkiyə–İsrail xəttini daha da soyuda bilər,
İkincisi, təhlükəsizlik gündəmini iqtisadi gündəmin önünə keçirir. İstanbul kimi maliyyə mərkəzində belə bir insident investor psixologiyasına mənfi siqnal verir. Birbaşa makroiqtisadi effekti dərhal böyük olmaya bilər, amma risk primi, sığorta xərcləri, diplomatik obyektlərin mühafizəsi, biznes nümayəndə heyətlərinin hərəkəti və siyasi risk qiymətləndirmələri üzərində təsir yarada bilər. Bu, xüsusən regional müharibə və enerji marşrutları fonunda daha həssas olur. Reuters və AP-nin həmin günkü daha geniş Yaxın Şərq gərginliyi barədə materialları göstərir ki, bazarlar artıq geosiyasi risklə yüklənmiş vəziyyətdədir.
Üçüncüsü, belə hücumlar təhlükəsizlik əməkdaşlığını paradoksal şəkildə gücləndirə də bilər. Yəni siyasi ritorika sərt qalsa belə, Türkiyə, İsrail və müttəfiq dövlətlər terrorla mübarizə, diplomatik obyektlərin qorunması, kəşfiyyat mübadiləsi və sərhədlərarası radikal şəbəkələrin izlənməsi sahəsində daha sıx işləməyə məcbur qalırlar. Hadisədən sonra Türkiyə rəhbərliyinin hücumu pisləməsi və istintaq başlatması bunun nümunəsidir.
Geosiyasi və iqtisadi aspektdən İsrailin tərəfində dayanaraq mənim şərhim budur:
İsrail üçün əsas prinsip indi “təhlükəsizlik yalnız sərhəddə qorunmur” tezisidir. Konsulluq, səfirlik, diaspor obyektləri və xaricdəki nümayəndəliklər də milli təhlükəsizlik zəncirinin bir hissəsidir. Bu səbəbdən İsrailin belə hadisələrə çox sərt təhlükəsizlik prizmasından baxması tam məntiqlidir. Burada söhbət sadəcə bir binadan yox, dövlət suverenliyinin xaricdəki uzantısından gedir.
İqtisadi baxımdan isə İsrailə qarşı yönələn və ya onunla bağlı təhlükəsizlik böhranları iki səviyyədə təsir yaradır. Birincisi, birbaşa biznes əlaqələri, turizm, diplomatik səfərlər və investisiya riskləri üzərində. İkincisi, daha geniş regionda enerji, logistika və dəniz ticarəti marşrutlarında risk algısını yüksəldir. Bu gün Yaxın Şərqdə risk yalnız hərbi məsələ deyil; o, kapital axınları, sığorta, liman fəaliyyəti, təchizat zənciri və enerji qiymətlərinə qədər uzanır. Ona görə İsrailin təhlükəsizlik tələblərinə biganə qalmaq, faktiki olaraq regional iqtisadi sabitliyə də biganə qalmaq deməkdir.
Yekun fikrim belədir: bu, tək bir kriminal hadisə kimi yox, regional radikallaşmanın, simvolik hədəflərə yönələn zorakılığın və diplomatik təhlükəsizlik böhranının nümunəsi kimi oxunmalıdır. İsrailin bu cür hücumlara qarşı prinsipial mövqeyi haqlıdır. Eyni zamanda Türkiyənin sürətli müdaxiləsi də vacib idi və hadisənin daha böyük diplomatik fəlakətə çevrilməsinin qarşısını aldı. Ən düzgün xətt budur: zorakılığa sıfır dözümlülük, diplomatik toxunulmazlığın qəti müdafiəsi, terrorla mübarizədə koordinasiya və geosiyasi emosiyaların iqtisadi sabitliyi dağıtmasına imkan verməmək.
