AZƏRTAC türk xalqlarının folkloruna, adət-ənənələrinə, eləcə də mədəni irsinə həsr olunmuş müsahibələr silsiləsini davam etdirir
Bakı, 6 aprel, AZƏRTAC
Türk dünyası təkcə ortaq tarixi keçmiş deyil, həm də vahid mədəni məkandır. Bu məkanda dil, adət-ənənələr, epik irs və dəyər oriyentirləri dövlət sərhədləri və coğrafi məsafələrə baxmayaraq, xalqları birləşdirməyə davam edir. Qloballaşma şəraitində tarixi yaddaşın, mədəni kodun və ənənələrin davamlılığı məsələləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dil və epos yalnız ünsiyyət vasitələri və ya ədəbiyyat abidələri deyil, həm də kimliyin və cəmiyyətin mənəvi dayanıqlığının əsasını təşkil edir.
AZƏRTAC professor, elmlər doktoru, Ankara Hacı Bayram Vəli Universitetinin müəllimi Feyzi Ərsoy ilə söhbətini davam etdirir.
Söhbət zamanı Feyzi Ərsoy Oğuz qrupu türk dillərinin əsas xüsusiyyətləri, qədim türk yazısının təşəkkülü və inkişafı məsələləri üzərində ətraflı dayanıb, həmçinin Türk dünyası birliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş birgə elmi və mədəni layihələrin əhəmiyyətini vurğulayıb.
– Oğuz qrupu daxilində ortaqlığı müəyyən edən əsas linqvistik xüsusiyyətlər hansılardır?
– Oğuz qrupunun yazılı dilləri fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətlərinə görə Qıpçaq və Karluk qruplarından fərqlənən türk dillərinin ayrıca qolunu təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər türkoloqlar tərəfindən təklif edilən elmi təsnifatların əsasını təşkil edir.
Oğuz qrupunun əsas xüsusiyyətlərindən biri söz başlanğıcındakı samitlərin dəyişməsidir: qədim türk sözlərində k səsi g-yə, t səsi isə d-yə çevrilir. Məsələn, köz və kel sözləri oğuz dillərində göz və gəl formasını almış, tört və teniz isə dörd və dəniz şəklinə düşmüşdür.
Bundan əlavə, Oğuz qrupu daxilində bir sıra şəkilçilərin və sözlərin istifadəsində oxşarlıqlar müşahidə olunur. Bu qrammatik xüsusiyyətlərin bir çoxu hələ Mahmud Kaşğari dövründən məlumdur və onun əsərlərində ətraflı təsvir edilmişdir.
– Türklərin ümumi tarixində hansı əlifbalar ilk hesab olunur? “İlk” deyərkən hansı meyarlar nəzərə alınmalıdır?
– Türklərin ən qədim tanınmış yazılı abidələri Göytürk (Qədim türk) əlifbası ilə yazılmış Orxon yazılarıdır. Sonrakı dövrlərdə uyğur türkləri uyğur əlifbasından istifadə etmiş, Qaraxanlılar dövründən etibarən isə ərəb əlifbası geniş yayılmışdır.
“İlk əlifba” anlayışı ən erkən aşkar edilmiş yazılı mənbələrə əsasən müəyyən edilir. Orxon yazıları məlum olan ən qədim nümunələr olduğuna görə onların qrafik sistemi ilk türk əlifbası hesab olunur. Lakin bu tərif şərtidir: daha qədim mətnlər aşkar edilərsə, bu status yenidən nəzərdən keçirilə bilər.
“Əbədi daşlar”da (Bengü taş) istifadə edilən Göytürk əlifbası Skandinaviya runlarına zahiri oxşarlığına görə Qərb elmində “runik” əlifba kimi tanınır. Türk ənənəsində isə bu yazı “Göytürk yazısı” adlanır.
Əlifba 38 işarədən ibarətdir: 31 samit, 4 sait və 3 mürəkkəb (iki hərfli) qrafema. Yazı sağdan sola yazılır, daş stelalardakı mətnlər isə yuxarıdan aşağıya oxunur. Sözlər, bəzən isə söz birləşmələri iki nöqtə ilə ayrılır.
Bu əlifbanın yaranması ilə bağlı fikirlər müxtəlifdir. Bəzi tədqiqatçılar onu xarici təsirlərlə əlaqələndirsələr də, digərləri bu yazı sisteminin türklər tərəfindən yaradıldığını düşünür. Hər halda, onun formalaşması və inkişafında türklərin rolu danılmazdır.
Türk mənşəliliyini dəstəkləyən arqumentlərdən biri bəzi işarələrin forması ilə ifadə etdikləri səslər arasındakı əlaqədir. Məsələn, oxa bənzər işarə ok/uk, evə bənzər işarə eb, yay formasında olan işarə ya, qabı xatırladan işarə isə nt birləşməsini ifadə edir.
Göytürk yazısı Göytürk dövründə Avropadan Çinə qədər geniş ərazidə, əsasən daş kitabələrdə istifadə olunmuşdur.
Bu dövrə aid kağız üzərində nümunələr qorunub saxlanmasa da, ehtimal olunur ki, türklər bu yazını gündəlik həyat və diplomatik yazışmalarda da istifadə ediblər.
– Ortaq lüğət, vahid mətn bankı və ortaq ədəbi antologiya kimi layihələr prioritet olmalıdırmı? Niyə?
– Son illərdə Türk dünyasında bu istiqamətdə mühüm təşəbbüslər həyata keçirilir. 1991-ci ildən sonra Türkiyədə Türk Dil Qurumu, Mədəniyyət Nazirliyi və digər qurumlar tərəfindən lüğətlər, qrammatikalar və ədəbi antologiyalar nəşr olunmuşdur.
Bu cür layihələr türk xalqlarının yaxınlaşmasına töhfə verir və ortaq dil və mədəni elementlərin daha aydın müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.
Lakin bu elmi tədqiqatların nəticələrini yalnız mütəxəssislər üçün deyil, daha geniş auditoriya üçün əlçatan etmək vacibdir. Bu proses məktəb təhsil sistemindən başlamalıdır.
Media və rəqəmsal platformalar Türk dünyası ortaqlığının daha yaxşı anlaşılmasına yönəlmiş məzmun yaratmaqla bu istiqamətdə mühüm rol oynaya bilər.
Müxbir – Günel Alıyeva
