Milli.az portalından verilən məlumata görə, ain.az xəbər yayır.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:İranla müharibədən sonra əvvəlki dünya iqtisadiyyatı artıq olmayacaq
Yaxın Şərqdə baş verən müharibələr heç vaxt Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Onlar lokal toqquşma, qarşılıqlı zərbələr, çəkindirmə kampaniyası və ya məhdud əməliyyat kimi başlaya bilər, amma sonu demək olar ki, həmişə eyni olur: dünya iqtisadiyyatı üçün şok, inflyasiya təzyiqi, bazarlarda əsəbilik, logistikanın bahalaşması, sığorta haqlarının artması, investisiya strategiyalarına yenidən baxılması və qlobal dayanıqlılıq anlayışının özünün dəyişməsi.
İran ətrafında gedən müharibənin əsl miqyası da məhz bundadır. Onun nəticələri döyüş meydanı ilə bitmir. Bu təsirlər müasir dünya təsərrüfat sisteminin hər damarına sirayət edir - neft tankeri və qaz terminalından tutmuş çörək piştaxtasına, ipoteka faizinə qədər.
Belə böhranların təhlilində ən böyük intellektual səhv ondan ibarətdir ki, onları yalnız cəbhə məlumatlarının dili ilə izah etməyə çalışırlar. Kim birinci zərbə endirdi, neçə raket hədəfə çatdı, hava hücumundan müdafiə sistemi nə dərəcədə effektiv oldu, hansı obyekt sıradan çıxdı, hansı itki təsdiqləndi, hansı təkzib edildi. Halbuki dünya iqtisadiyyatı üçün daha vacib sual başqadır: riskin qiyməti ilə nə baş verir. Çünki müasir iqtisadiyyat çoxdan təkcə istehsal və istehlak üzərində qurulmur, o həm də sarsıntı gözləntisi ilə yaşayır. Sarsıntı gözləntisi isə artıq özü-özlüyündə iqtisadi faktordur. Bəzən elə onun özü sarsıntının özündən də dağıdıcı olur.
İran ətrafında müharibə məhz bu təməli dəyişir. O, planetin ən mühüm enerji qovşaqlarından birini adi logistika marşrutundan daimi qlobal narahatlıq mənbəyinə çevirir. Hörmüz boğazı xəritədə sıradan bir nöqtə deyil. Bu, dünya energetikasının sinir sistemidir. ABŞ Enerji İnformasiyası İdarəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə bu boğazdan gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft mayeləri keçib. Bu da dünya üzrə maye karbohidrogen istehlakının təxminən beşdə birinə bərabərdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi də bildirir ki, dünya dəniz neft ticarətinin təxminən dörddə biri məhz bu dəhlizdən keçir. Başqa sözlə, söhbət rahatlıqla yan keçilə biləcək ikinci dərəcəli marşrutdan yox, dünya iqtisadiyyatının təchizatında açar rol oynayan kanallardan birindən gedir.
Buradan birinci və ən ciddi nəticə çıxır: İran yaxınlığında böyük müharibədən sonra neftin qiyməti artıq yalnız tələb və təklif balansı ilə müəyyənləşmir. Bu qiymətin içinə marşrutun həssaslığına görə uzunmüddətli əlavə risk haqqı da daxil olur. Böhrandan əvvəl bazar ABŞ-da şist hasilatını, OPEC+ kvotalarını, Çinin ləngimə tempini, Avropa sənayesinin durumunu, avrozonada resessiya ehtimalını müzakirə edə bilirdi. Belə münaqişədən sonra bu amillər aradan qalxmır, amma onların üzərinə daha sərt bir parametr kölgə salır - hərbi risk. Bu isə o deməkdir ki, neft tədarükündə dərhal fiziki qırılma olmasa belə, gələcəkdə belə bir qırılmanın ehtimalı artdığı üçün neft yenə də bahalaşacaq.
Məhz bunu anlamaq xüsusilə vacibdir. Bazara təkcə qıtlıq faktı yox, qıtlıq ehtimalı da təsir edir. Bunlar iqtisadi reallığın prinsipcə fərqli səviyyələridir. Neft hələlik kifayət edə bilər, tankerlər hərəkətdə qala bilər, ixrac müqavilələri hələ də yerinə yetirilə bilər, amma artıq başqa mexanizm işə düşür - qorxu, təkrar sığorta, əlavə təhlükəsizlik yastığı, risk əlavələri və təcili ehtiyat toplama mexanizmi. Sığorta şirkətləri tarifləri qaldırır. Daşıyıcılar şərtləri yenidən nəzərdən keçirir. Treyderlər qiymətə əlavə risk primi yazırlar. İdxalçılar daha çox və daha tez almağa çalışırlar. Dövlətlər ehtiyatları düşünür. Banklar xammal sövdələşmələri üzrə kredit şərtlərini sərtləşdirir. Nəticədə tammiqyaslı blokada olmasa belə, real inflyasiya effekti yaranır.
Əgər neft birinci dalğadırsa, qaz ikinci dalğadır - daha incə, amma bir çox hallarda daha təhlükəli. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin qiymətləndirməsinə görə, qlobal mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarətinin təxminən 19 faizi Hörmüzdən keçir. Qətərin LNG ixracının demək olar ki, hamısı, BƏƏ ixracının isə böyük hissəsi məhz bu marşrutla gedir. Bu artıq sadəcə xammalın qiyməti məsələsi deyil. Bu, bütöv regionların, ilk növbədə Asiyanın enerji təhlükəsizliyi məsələsidir. Qaz bazarları çoxlarının düşündüyündən daha gərgindir. Onlar neft bazarı qədər universal deyil, infrastrukturdan, texnoloji dövrlərdən, terminallardan, qazdaşıyan donanmadan və uzunmüddətli müqavilələrdən daha çox asılıdır. Qlobal LNG ticarətinin ciddi payının keçdiyi zonada dayanıqlığın hətta məhdud pozulması belə zəncirvari reaksiya yarada bilər - yanacağın bahalaşması, elektrik qiymətlərinin artması, sənaye istehsalının maya dəyərinin yüksəlməsi, kommunal yükün ağırlaşması və sonda sosial gərginliyin artması.
Neft bahalaşanda nəqliyyat bahalaşır. Qaz bahalaşanda isə müasir sənaye həyatının özü bahalaşır. Zərbə metallurgiyaya, kimya sənayesinə, gübrə istehsalına, şüşəyə, sementə, tikinti materiallarına, elektroenergetikaya dəyir. İran ətrafında hər hansı iri münaqişə dərhal qlobal inflyasiya burulğanına çevrilir, çünki enerji iqtisadiyyatın qanıdır. Qan bahalaşanda bütün orqanizm ağrımağa başlayır.
Ən ağır nəticələrdən biri gübrə və ərzaq sektorunda üzə çıxır. Adətən ilk manşetlərə düşməyən, amma sonradan dünyanı ən ağrılı vuran sahə də məhz budur. Qiymətləndirmələrə görə, dünya gübrə ticarətinin təxminən 30 faizi bu və ya digər formada Hörmüz yaxınlığındakı yüksək riskli marşrutlarla bağlıdır. Hərbi eskalasiya fonunda karbamid və bir sıra digər azot gübrələrinin qiyməti bazarın ayrı-ayrı seqmentlərində artıq 30-40 faiz artıb. Dünya Bankı da əmtəə bazarlarına dair icmallarının birində qeyd edirdi ki, 2025-ci ilin üçüncü rübündə gübrə qiymətləri indeksi əvvəlki rüblə müqayisədə təxminən 14 faiz yüksəlib və bir il əvvəlki səviyyədən 28 faiz yuxarı olub. Bu, quru statistika deyil. Bu, gələcək ərzaq bahalaşmasının anonsudur.
Buradakı iqtisadi zəncir son dərəcə amansızdır. Qaz bahalaşırsa, azot gübrəsi də bahalaşır. Gübrə bahalaşırsa, məhsulun maya dəyəri yüksəlir. Məhsulun maya dəyəri yüksəlirsə, taxıl, yem, bitki yağları, ət, süd və quş əti bahalaşır. Sonra isə sosial effekt başlayır: kasıb ölkələrdə ərzaq sabitliyinin pozulması riski artır, orta gəlirli ölkələrdə inflyasiya sürətlənir, inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda real gəlirlərə və ailə büdcələrinə təzyiq güclənir. Yəni İran ətrafında müharibə dar bir dəniz dəhlizində başlaya, min kilometrlərlə uzaqda isə çörəyin, ətin və işığın qiymət artımı kimi yekunlaşa bilər.
Afrika ölkələri və Asiyanın bir hissəsi üçün bu, xüsusilə təhlükəlidir. Çünki həmin ölkələrdə ailə büdcəsində qidaya ayrılan pay varlı dövlətlərlə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Bu isə o deməkdir ki, baza qiymətlərində istənilən sıçrayış rahatlığa yox, birbaşa yaşamağa zərbə vurur. İnkişaf etmiş ölkədə ərzağın bahalaşması qıcıq və siyasi mübahisə yaradırsa, kasıb ölkədə bu, aclıq, küçə etirazları, siyasi destabilləşmə və daxili böhranın yeni mərhələsinə çevrilə bilər. Müharibə qeyri-sabitliyi məhz ərzaq kanalları ilə ixrac edir.
İnvestisiyalara dəyən zərbə də az dağıdıcı deyil. Müasir kapital qəhrəmanlığı yox, proqnozlaşdırıla bilən mühiti sevir. O, riskli yurisdiksiyalarda işləyə bilər, amma yalnız risk aydın, hesablanmış və çərçivələnmiş olduqda. Onilliklər boyu dünyaya özünü ultramüasir məkan kimi satan bir region - meqalayihələr, göydələnlər, maliyyə mərkəzləri, texnoloji təşəbbüslər, turizm klasterləri və qlobal hab olmaq iddiası ilə çıxış edən bir məkan - birdən-birə böyük müharibənin radiusuna düşəndə, təhlükəsizlik brendinin özü yenidən qiymətləndirilir.
UNCTAD-ın məlumatına görə, 2024-cü ildə qlobal birbaşa xarici investisiyalar 11 faiz azalaraq təxminən 1,5 trilyon dollara enib. Bu isə onu göstərir ki, qlobal kapital onsuz da ehtiyatlı davranmağa başlayıb. O artıq daha ləng hərəkət edir, daha seçici qərar verir, daha çox komfort və daha güclü sığorta çətiri tələb edir. Belə fonda əsas bazarlara yaxın ərazilərdə yeni sistemli münaqişə pul uğrunda rəqabəti daha da sərtləşdirir. Əvvəllər Körfəz ölkələrinə dayanıqlılıq, infrastruktur və yüksək artım tempi nümayiş etdirmək kifayət edirdisə, indi onlar investorun geosiyasi qorxusunun da kompensasiyasını verməli olacaqlar. Qorxu isə ucuz mal deyil.
Bazarlar buna ritorik təhlükə kimi yox, aktivlərin qiymətləndirilmə modelini dəyişə bilən faktor kimi reaksiya verdi. Münaqişənin kəskinləşdiyi dövrlərdə regionun bir sıra ölkələrində fond indeksləri ciddi təzyiq altında qaldı. Xüsusən daşınmaz əmlak və development sektoru ilə bağlı bəzi kağızlar kapitallaşmanın nəzərəçarpacaq hissəsini itirdi. BƏƏ-də daşınmaz əmlak üzrə əməliyyatların həcminin də böhran dövrlərinin birində illik ifadədə üçdə birdən çox azaldığı haqda məlumatlar yayıldı. Bu, mühüm siqnaldır. Çünki daşınmaz əmlak, turizm, development, fond bazarı və maliyyə xidmətləri təkcə pulla yox, həm də etimadla qidalanır. Etimad sarsılıbsa, pul da daha yavaş, daha ehtiyatla və daha bahalı hərəkət edir.
Məhz burada İran ətrafında müharibə gec qloballaşmanın əsas miflərindən birini darmadağın edir: guya hər istənilən problemi diversifikasiya ilə dolanmaq olar. Xeyr, hər problemi yox. Coğrafiyanın da öz sərhədləri var. Beynəlxalq Enerji Agentliyi Hörmüzdən yan keçməklə tədarük itkisini qismən kompensasiya edə biləcək alternativ boru kəməri güclərini təxminən gündəlik 3,5-5,5 milyon barel səviyyəsində qiymətləndirirdi. Hətta ən yüksək rəqəm də boğazdan hər gün keçən həcmdən xeyli aşağıdır. Deməli, dünya şoku müəyyən qədər yumşalda bilər, amma onu ağrısız şəkildə neytrallaşdıra bilməz. Müasir logistikanın guya coğrafiyaya tam qalib gəldiyi barədə rahat illüziyanın sonu da elə budur.
Üstəlik, müharibə deqloballaşmanı təbliğat müstəvisində yox, praktik mənada sürətləndirir. Şirkətlər artıq "harada daha ucuzdur" sualından çox "harada daha etibarlıdır" sualını düşünür. Onlar tədarük zəncirindən maksimum səmərəlilik sıxışdırmağı yox, növbəti böhrandan necə salamat çıxmağı hesablayırlar. Bu da bir neçə iri nəticəyə gətirir. Birincisi, ehtiyatların artırılması. İkincisi, maliyyə yastığının böyüdülməsi. Üçüncüsü, istehsalın bir hissəsinin son bazara daha yaxın ərazilərə köçürülməsi. Dördüncüsü, həddən artıq optimallaşdırılmış logistika modellərindən imtina. Beşincisi, beynəlxalq ticarətin bütün prosesinin bahalaşması. Dünya artıq malın özünə yox, onun sabit tədarükünə pul ödəməyə başlayır.
Belə dünyada səmərəliliyin yerini etibarlılıq tutur. Etibarlılıq isə məlum məsələdir, həmişə daha bahalıdır. Böyük müharibələrin yeni gizli vergisi də elə budur. Bu vergini nə bir dövlət yığır, nə də bir gömrük məntəqəsi rəsmiləşdirir. O, bütün qlobal sistem boyunca səpələnir - fraxt, sığorta, ehtiyat toplama, risk primi, kapitalın bahalaşması və investorun ehtiyatlı davranışı vasitəsilə.
Bir başqa nəticə də var ki, ona çox vaxt yetərincə diqqət verilmir: inflyasiyanın geosiyasi fenomen kimi geri qayıtması. Son onilliklərdə inkişaf etmiş dünyanın elitaları qiymət artımını daha çox pul siyasətinin, büdcə kəsirinin, tələbin və məhsuldarlığın funksiyası kimi müzakirə etməyə öyrəşmişdi. Amma İran ətrafında baş verən tipli müharibələr köhnə bir həqiqəti yenidən xatırladır: bəzən inflyasiya pul çapından yox, boğazdan, boru kəmərindən, terminaldan, tankerdən, dağıdılmış anbardan, hərbi təhdiddən gəlir. Belə vəziyyətdə mərkəzi bank faiz dərəcəsi ilə nə qədər oynasa da, o dərəcə ilə marşrutu sürətlə minalardan təmizləmək, sığorta primini aşağı salmaq və ya investora strateji güvən hissini qaytarmaq mümkün deyil.
Deməli, İran ətrafında müharibədən sonra dünya iqtisadiyyatı təkcə daha bahalı olmur, eyni zamanda standart alətlərlə idarə edilməsi də xeyli çətinləşir. Məsələnin ən kritik tərəfi də məhz budur. İnflyasiya monetar xarakter daşıyanda ona faiz dərəcəsi, likvidliyin azaldılması, tələbin soyudulması kimi üsullarla qarşı çıxmaq mümkündür. Amma inflyasiya geosiyasi mahiyyət daşıyanda həmin alətlər həm daha zəif işləyir, həm də daha ağır nəticə verir. Belə vəziyyətdə uçot dərəcəsinin artırılması səbəbi müalicə etmir, sadəcə nəticələrin bir hissəsini cilovlayır. Bu cilovlamanın bədəli isə iqtisadi artımın ləngiməsi, kreditləşmənin pisləşməsi, investisiya fəallığının enməsi və biznes üçün xərclərin artması olur.
Sənaye xammalını da yaddan çıxarmaq olmaz. Yaxın Şərq təkcə neft və qaz deyil. Bu bölgə eyni zamanda metalların və enerji tutumlu istehsal məhsullarının qlobal ticarətində də ciddi paya malikdir. Körfəz ölkələri alüminium bazarında nəzərəçarpacaq yer tutur, alüminium isə enerji qiymətinə ən həssas metallardan biridir. Qaz və elektrik bahalaşırsa, logistika xərc çəkirsə, dəniz boğazları ətrafında gərginlik artırsa, bu, istər-istəməz alüminiumun maya dəyərinə basqı göstərir. Sonra bu zərbə zəncirvari şəkildə avtomobil sənayesinə, aviasiya istehsalına, tikintiyə, kabel məhsullarına, qablaşdırma sektoruna, elektronikaya və infrastruktur layihələrinə ötürülür. Beləcə, bir regional hərbi böhran dünya sənayesinin ən müxtəlif sahələrinə sirayət etməyə başlayır.
Bütün bunlar bir başqa dönüşü də qaçılmaz edir: iqtisadiyyatda dövlətin rolunun güclənməsini. Belə müharibələrdən sonra hökumətlər artıq bazarın kənarında dayanan neytral müşahidəçi kimi davrana bilmirlər. Onlar iqtisadi müdafiənin memarına çevrilməyə məcbur qalırlar. Dövlətlər ehtiyatları artırmağa başlayır, kritik tədarükləri sığortalayır, nəqliyyat dəhlizlərini dəstəkləyir, həssas sahələri subsidiya ilə ayaqda saxlayır, bəzi malların ixracına məhdudiyyət qoyur, daxili qiymət artımını cilovlayır, tariflərə müdaxilə edir və bir çox hallarda sosial sabitlik naminə bazar saflığını ikinci plana keçirir. İranla müharibədən sonrakı dünya təkcə daha bahalı yox, həm də daha çox dövlət nəzarətinə söykənən dünya olacaq.
Bu məqam ona görə ayrıca önəmlidir ki, biz elə bir dövrə giririk ki, marşrutların, resursların və müqavilələrin artıq iki qiyməti yaranır - kommersiya qiyməti və siyasi qiyməti. Neft terminalı artıq sadəcə infrastruktur obyekti deyil, milli təhlükəsizlik elementidir. Qaz müqaviləsi təkcə biznes razılaşması deyil, strateji sığorta paketidir. Gübrə artıq yalnız aqrokimya məhsulu deyil, ərzaq suverenliyi məsələsidir. Dəniz boğazı da sırf logistika coğrafiyası yox, siyasi təsirin sinir nöqtəsidir.
Elə buna görə də "əvvəlki dünya iqtisadiyyatı artıq olmayacaq" tezisi publisistik şişirtmə sayıla bilməz. Bu, struktur qırılmanın təsbitidir. Əvvəlki iqtisadiyyat ona görə geri qayıtmayacaq ki, dünya ticarəti çökəcək və ya istehsal dayanacaq. Bu baş verməyəcək. Dünya yox olmayacaq, həyat donmayacaq. Amma sistem başqa qaydalarla işləyəcək. Enerjinin qiyməti daha yüksək hesablanacaq. Risklər daha sərt şəkildə qiymətə yazılacaq. Logistika daha ehtiyatlı və daha xərcli olacaq. İnvestisiya axınları daha ləng hərəkət edəcək və təhlükəsizlik üçün daha yüksək mükafat tələb edəcək. Dövlətlər bazara daha fəal müdaxilə edəcək. İnflyasiyanı isə getdikcə daha çox daxili qızışma yox, xarici turbulentlik doğuracaq.
Bütün deyilənləri bir neçə strateji nəticədə toplasaq, mənzərə belə görünür.
Birincisi, İran ətrafında müharibə enerji bazarlarında daimi risk primini möhkəmləndirir. Hətta döyüşlərin aktiv mərhələsi bitsə belə, bazar qlobal ticarətin əsas marşrutlarından birinin real təhdid altında qaldığını unutmayacaq.
İkincisi, bu müharibə neft, qaz, gübrə, ərzaq, metallar və nəqliyyat xərcləri vasitəsilə dünya üzrə inflyasiya təzyiqini daha da artırır.
Üçüncüsü, bölgədə investisiya mühitini pisləşdirir və Yaxın Şərq, eləcə də ona bağlı logistika qovşaqları ilə əlaqəli layihələr üçün kapitalın ümumi dəyərini yüksəldir.
Dördüncüsü, təchizat zəncirlərində maksimum ucuzluq modelindən maksimum etibarlılıq modelinə keçidi sürətləndirir.
Beşincisi, dövləti iqtisadi idarəetmənin mərkəzinə qaytarır, çünki cəmiyyəti xarici şoklardan qorumaq missiyası yenidən dövlətin çiyninə düşür.
Və nəhayət, altıncısı, dünya iqtisadiyyatını daha az etibarlı, daha az inanclı edir. Halbuki etimad qlobal bazarın görünməyən sementidir. O sement olmayanda qlobal sistem bahalı, həyəcanlı və dayanıqsız əlaqələr toplusuna çevrilir.
Belə müharibələrin tarixi amansızlığı da məhz bundadır. Dağıdılmış obyektləri bərpa etmək olar. Yandırılmış anbarları yenidən tikmək olar. Zədələnmiş gəmiləri əvəzləmək olar. Terminalları təmir etmək olar. Amma proqnozlaşdırıla bilmə hissini geri qaytarmaq qat-qat çətindir. Müasir iqtisadiyyat da məhz həmin hissin üzərində dayanır - marşrutun açıq qalacağına, müqavilənin icra olunacağına, sığortanın əlçatan olacağına, enerjinin nisbətən sabit qalacağına və investisiya üfüqünün növbəti raketin uçuş məsafəsindən daha uzun olacağına inamın üzərində.
İran ətrafında müharibədən sonra bu inam artıq əvvəlki kimi olmayacaq. Deməli, dünya iqtisadiyyatı da əvvəlki dünya iqtisadiyyatı olmayacaq.
Milli.Az
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
