Texnologiya insan münasibətlərini əvəz etməlidirmi?
Xəbərdarlıq: Süni intellektdən həddindən artıq istifadə fərdin müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqlarının zəifləməsinə, həmçinin sosial münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər
Müasir dövrdə ChatGPT və digər süni intellekt alətləri gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu texnologiyalar insanlara dəstək olsa da, qərarvermə bacarıqları, özünəinam və sosial münasibətlər üzərində təsir göstərə bilər. Xüsusilə gənclər və uşaqlar üçün uzunmüddətli nəticələr mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Loqos” Psixoloji və Nitq İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri və “Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri, Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva “İki sahil”ə müsahibəsində süni intellektin insan psixologiyasına təsirləri, sosial bacarıqlara və emosional dünyaya gətirə biləcəyi dəyişikliklər, həmçinin bu texnologiyalardan balanslı və məsuliyyətli istifadə yolları barədə öz fikirlərini bölüşür.
-İnsanların gündəlik həyatın ən xırda qərarlarında belə ChatGPT və digər süni intellekt alətlərinə müraciət etmələri onların müstəqil qərarvermə bacarıqlarına, özünəinamına və şəxsi məsuliyyət hissinə uzunmüddətli perspektivdə necə təsir göstərə bilər?
-İnsanların gündəlik və hətta xırda qərarlarla bağlı süni intellektə müraciət etmələri zamanla fərdin öz düşünmə və seçim etmə bacarığının passivləşməsinə səbəb ola bilər. Psixoloji baxımdan qərarvermə prosesi insanın özünəinamını və məsuliyyət hissini formalaşdıran əsas mexanizmlərdən biridir. Əgər insan bu funksiyanı texnologiyaya həvalə etməyə alışırsa, öz mühakiməsinə güvən azalır və “kənar dəstəyə bağlı qərarvermə” modeli yaranır. Sosial aspektdə isə bu, fərdlərin təşəbbüskarlığının və risk götürmə bacarığının zəifləməsi ilə nəticələnə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə insanlar qərarın nəticəsinə görə məsuliyyəti öz üzərindən götürərək texnologiyaya yönəltməyə meyilli ola bilərlər. Bu da şəxsi məsuliyyət hissinin zəifləməsinə və passiv mövqeyə gətirib çıxara bilər. Ona görə də süni intellektdən məsləhət vasitəsi kimi istifadə etmək, amma son qərarı insanın özü verməsi psixoloji balans üçün daha sağlam yanaşmadır.
-Fərdlərin özlərini süni intellekt vasitəsilə daha “ideal” və ya dəyişdirilmiş obrazda təqdim etmələri onların özünü qəbuletmə səviyyəsinə, özünəinamına və ümumi psixoloji rifahına hansı təsirləri yarada bilər?
Süni intellekt vasitəsilə özünü daha ideal və dəyişdirilmiş formada təqdim etmək ilk baxışda insanın özünəinamını artırırmış kimi görünə bilər. Lakin psixoloji baxımdan real “mən” ilə təqdim olunan “ideal mən” arasındakı fərq böyüdükcə daxili narazılıq və özünü qəbuletmə problemi yarana bilər. İnsan sosial mühitdə qəbul olunmaq üçün süni obraz yaratdıqda, zamanla öz real xüsusiyyətlərini kifayət qədər dəyərli hesab etməməyə başlayır. Bu isə özünəinamın sağlam əsaslarda deyil, xarici təsdiqlər üzərində qurulmasına gətirib çıxarır. Sosial müstəvidə isə insanlar arasında daha çox müqayisə və qeyri-real gözləntilər formalaşa bilər. Nəticədə psixoloji rifahın əsas elementi olan autentiklik – yəni insanın özünü olduğu kimi qəbul etməsi zəifləyir. Buna görə texnologiyadan istifadə edərkən real şəxsiyyətlə rəqəmsal təqdimat arasında balansın qorunması vacibdir.
-Süni zəka vasitəsilə yaradılan “ideal mən” obrazı və ya sevdiklərinin süni simulyasiyası insanların real emosional təcrübələrinə, empati qabiliyyətinə və sosial bacarıqlarına hansı potensial riskləri gətirə bilər?
-Süni zəka vasitəsilə yaradılan “ideal mən” obrazı və ya insanların süni simulyasiyası emosional reallıqla virtual reallıq arasında sərhədlərin qarışmasına səbəb ola bilər. Psixoloji baxımdan insan real münasibətlərdə empati, kompromis və emosional tənzimləmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. Süni və ideal mühitlərdə isə münasibətlər daha çox insanın gözləntilərinə uyğun qurulduğu üçün bu bacarıqlar kifayət qədər məşq olunmur. Bu da real sosial münasibətlərdə məyusluq və uyğunlaşma çətinliyi yarada bilər. Sosial baxımdan insanlar real münasibətlərin mürəkkəbliyindən qaçaraq daha çox süni və nəzarət olunan münasibətlərə üstünlük verə bilərlər. Uzun müddətdə bu, empati səviyyəsinin və sosial bacarıqların zəifləməsinə səbəb ola bilər. Ona görə texnologiya insan münasibətlərini əvəz etməməli, sadəcə onları dəstəkləyən vasitə kimi qalmalıdır.
-İnsanlar vəfat etmiş və ya uzaqda olan sevdiklərinin şəkil və videolarını süni intellekt vasitəsilə yenidən yaratmağa çalışdıqda, bu proses onların emosional bağlanma tərzinə, yas prosesinə və reallıqla barışma qabiliyyətinə necə təsir edə bilər?
-Vəfat etmiş və ya uzaqda olan sevdiklərinin süni intellekt vasitəsilə yenidən yaradılması bəzi hallarda emosional təsəlli verə bilər. Lakin psixoloji baxımdan yas prosesinin əsas mərhələlərindən biri itki ilə reallıq səviyyəsində barışmaqdır. Əgər insan uzun müddət süni simulyasiya ilə emosional əlaqəni davam etdirərsə, bu proses gecikə və ya mürəkkəbləşə bilər. Bu vəziyyət emosional bağlılığın real münasibətlərdən çox virtual təcrübələr üzərində qurulmasına səbəb ola bilər. Sosial aspektdə isə insanın yeni münasibətlər qurmaq və sosial həyata adaptasiya etmək motivasiyası zəifləyə bilər. Bəzi hallarda bu, “emosional donma” və ya itkinin qəbul edilməsində çətinlik kimi özünü göstərə bilər. Buna görə belə texnologiyalar istifadə edilərkən psixoloji həssaslıq və balans qorunmalıdır.
-Süni intellektdən sağlam və balanslı şəkildə istifadə etmək üçün psixoloji baxımdan hansı fərdi sərhədlər və özünənəzarət mexanizmləri formalaşdırılmalıdır?
-Süni intellektdən sağlam istifadə üçün ilk növbədə fərdi psixoloji sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi vacibdir. İnsan texnologiyanı qərar verən deyil, məlumat və alternativlər təqdim edən vasitə kimi qəbul etməlidir. Gün ərzində texnologiyadan istifadə müddətini məhdudlaşdırmaq və real sosial ünsiyyətə daha çox vaxt ayırmaq da mühüm özünənəzarət mexanizmidir. Psixoloji baxımdan insan öz emosional və sosial ehtiyaclarını yalnız rəqəmsal mühitdə deyil, real münasibətlərdə qarşılamağa çalışmalıdır. Sosial həyat, fiziki fəaliyyət və birbaşa ünsiyyət texnologiya ilə balans yaratmağa kömək edir. Həmçinin insan öz düşüncəsini və qərarvermə bacarığını aktiv saxlamaq üçün tənqidi düşünmə vərdişlərini inkişaf etdirməlidir. Bu yanaşma texnologiyanın faydalarından istifadə edərək onun psixoloji asılılığa çevrilməsinin qarşısını ala bilər.
-Texnologiyanın sürətli inkişafı fonunda uşaqlarda və gənclərdə emosional intellektin, ünsiyyət bacarıqlarının və real sosial münasibətlərin qorunması üçün ailə və təhsil sistemi hansı addımları atmalıdır?
-Texnologiyanın sürətli inkişafı fonunda uşaqların emosional və sosial bacarıqlarının qorunması üçün ailə və təhsil sistemi birgə fəaliyyət göstərməlidir. Ailə mühitində valideynlər uşaqlarla daha çox ünsiyyət qurmalı və onların emosiyalarını ifadə etməsinə şərait yaratmalıdır. Psixoloji baxımdan uşaqlar empati və emosional intellekti əsasən real münasibətlər və qarşılıqlı təcrübələr vasitəsilə öyrənirlər. Təhsil sistemi isə məktəblərdə sosial-emosional təlim proqramlarını və komanda əsaslı fəaliyyətləri genişləndirməlidir. Sosial bacarıqları inkişaf etdirən oyunlar, müzakirələr və layihələr uşaqların real ünsiyyət təcrübəsini artırır. Eyni zamanda, uşaqlara texnologiyadan şüurlu və məsuliyyətli istifadə vərdişləri öyrədilməlidir. Bu balans onların həm rəqəmsal dünyada, həm də real sosial mühitdə sağlam inkişafına kömək edəcək.
-Gələcəkdə süni intellektlə insan münasibətləri daha da dərinləşərsə, bu proses insanın özünü dərketmə, identiklik və “mən” anlayışını necə dəyişdirə bilər?
-Gələcəkdə süni intellektlə insan münasibətlərinin dərinləşməsi insanın özünü dərketmə prosesinə də təsir göstərə bilər. Psixoloji baxımdan insan identikliyi sosial münasibətlər, təcrübələr və şəxsi seçimlər vasitəsilə formalaşır. Əgər texnologiya bu prosesə daha çox müdaxilə edərsə, “mən kiməm” sualının cavabı qismən rəqəmsal mühitdə formalaşmağa başlaya bilər. İnsanlar özlərini həm real, həm də virtual identikliklər vasitəsilə ifadə edə bilərlər. Sosial baxımdan isə rəqəmsal və real şəxsiyyət arasında balansın qorunması mühüm məsələyə çevriləcək. Bu proses yeni imkanlar yaratsa da, eyni zamanda, identiklik qarışıqlığı və özünü müqayisə kimi psixoloji risklər də yarada bilər. Ona görə də gələcəkdə texnologiya ilə yanaşı, insanın özünü dərketmə və emosional şüurunun inkişafı daha da əhəmiyyətli olacaq.
Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”
