Yanacaq qıtlığının ictimai-siyasi problemə çevrilməsinin əyani mənzərəsi
Karib hövzəsinin simvol şəhərlərindən biri olan Havana 2025-26-cı illərdə ölkənin son onilliklər boyu üzləşdiyi ən ağır sosial-kommunal böhranlardan birinin mərkəzinə çevrilib. Küçələrdən günlərlə yığılmayan tullantılar, kəskin dizel yanacağı qıtlığı, fasilələrlə verilən elektrik enerjisi və iflic vəziyyətinə düşən nəqliyyat sistemi Kubanın iqtisadi modelində yığılan problemlərin artıq açıq sosial nəticələrə çevrildiyini göstərir. Ekspertlərin fikrincə, Havana küçələrinə yığılan zibil sadəcə kommunal problem deyil, enerji, maliyyə və idarəetmə böhranlarının üst-üstə düşməsinin vizual simvoludur.
2026-cı ilin yanvar ayında Havana Bələdiyyə Xidmətləri İdarəsi açıqladı ki, şəhərdə tullantıların daşınması üçün nəzərdə tutulmuş yük maşınlarının yalnız 40 faizi işləkdir. Qalan texnika isə ya yanacaq çatışmazlığı, ya da ehtiyat hissələrinin olmaması ucbatından dayanıb. Rəsmi statistikaya görə, paytaxtda gündə orta hesabla 23-25 min kubmetr məişət tullantısı yaranır, lakin yanacaq böhranı səbəbindən bunun yalnız yarısı daşınır. Nəticədə Centro Habana, Diez de Octubre və Marianao kimi sıx məskunlaşmış rayonlarda zibil həftələrlə küçələrdə qalır.
Kuba Energetika və Mədənlər Nazirliyinin rəhbəri Visente de la O Levi 2026-cı ilin fevralında parlamentdəki çıxışında bildirmişdi ki, ölkənin dizel ehtiyatları kritik minimum səviyyəyə düşüb. Onun sözlərinə görə, 2024-cü illə müqayisədə yanacaq idxalı təxminən 35-40 faiz azalıb. Kuba iqtisadiyyatı uzun illər ərzində Venesueladan güzəştli şərtlərlə alınan neftə əsaslanırdı. Lakin Venesuela Prezidenti Nikolas Maduro hökumətinin öz enerji böhranı və ABŞ sanksiyaları səbəbindən ixrac imkanlarının azalması Havananın enerji balansını ciddi şəkildə pozdu. Kuba Prezidenti Migel Dias-Kanel 2025-ci ilin dekabrında televiziya ilə müraciətində ölkənin vəziyyətini “mürəkkəb enerji mühasirəsi” kimi xarakterizə edərək ABŞ sanksiyalarını əsas səbəb kimi göstərdi. ABŞ tərəfindən tətbiq olunmuş embarqonun hüquqi əsası 1996-cı ildə qəbul edilmiş Helms-Burton Aktına dayanır, son illərdə bu embarqo əlavə məhdudiyyətlərlə bir az da genişləndirilib. ABŞ Dövlət Departamentinin keçmiş rəsmisi və Latın Amerikası üzrə analitik Mark Fayerstayn isə qeyd edir ki, sanksiyalar təsirli olsa da, Kubanın daxili iqtisadi modelində struktur problemləri daha böyük rol oynayır: “Mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma sistemi enerji şoklarına adaptasiya qabiliyyətini zəiflədir”.
BMT-nin İnkişaf Proqramının (UNDP) Karib regionu üzrə koordinatoru Fransisko Pichon 2026-cı ilin yanvar hesabatında xəbərdarlıq edirdi ki, tropik iqlim şəraitində tullantıların uzun müddət açıq qalması danq qızdırması, leptospiroz və bağırsaq infeksiyalarının yayılma riskini artırır. Havana Universitetinin epidemioloqu, professor Maria Elena Soto bildirib ki, temperaturun 28-30°C olduğu şəraitdə üzvi tullantılar 48 saat ərzində təhlükəli bakterial mühitə çevrilir.
Enerji böhranının kökləri isə daha dərindir. Kuba elektrik enerjisinin təxminən 80 faizini mazut və dizel əsaslı istilik elektrik stansiyalarında istehsal edir. Bu stansiyaların əksəriyyəti 1970-80-ci illərdə Sovet İttifaqının texniki dəstəyilə qurulub və bu gün ciddi aşınma mərhələsindədir. 2024-cü ildə ölkənin ən böyük elektrik stansiyalarından biri olan Antonio Guiteras TES-də baş verən qəza ümumi enerji istehsalının təxminən 15 faiz azalmasına səbəb olmuşdu. Enerji eksperti, Havananın Energetika Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, doktor Xorxe Pinon qeyd edir ki, “Kubanın enerji sistemi modernləşdirilməsə, hər yeni yanacaq böhranı sosial böhrana çevriləcək”.
Sosial təsirlər artıq açıq görünür. 2021-ci ilin iyul etirazlarından sonra nadir hallarda müşahidə edilən ictimai narazılıq yenidən artır. 2025-ci ilin sonu və 2026-cı ilin əvvəlində Santyaqo-de-Kuba və Matanzas şəhərlərində elektrik kəsintilərinə qarşı kiçik etiraz aksiyaları qeydə alınıb. Kubanın daxili işlər naziri, general Lazaro Alberto Alvarez Casas vəziyyətin “xarici təzyiq və iqtisadi sabotaj nəticəsi” olduğunu bildirsə də, yerli sosioloqlar daha mürəkkəb mənzərə təsvir edirlər. Havana Universitetinin politoloqu Rafael Hernandez yazır ki, “zibil böhranı insanların gündəlik həyatında dövlətin zəiflədiyini hiss etdikləri ən aşkar simvoldur”.
Turizm sektoru da böhrandan ciddi zərbələr alır. 2019-cu ildə Kubaya 4,2 milyon turist gəlmişdisə, 2025-ci ildə bu rəqəm 2,4 milyonu keçməyib. Enerji kəsintiləri üzündən hotellərin generator xərcləri artıb, nəqliyyat problemləri isə turizm xidmətlərini bahalaşdırıb. İspaniyanın turizm analitiki Xose Luis Zoreda bildirir ki, “turistlər üçün ilk təəssürat aeroportdan otelə gedərkən gördükləridir və zibillə dolu küçələr ölkənin imicinə birbaşa zərbə vurur”.
Regionda geosiyasi amillər də rol oynayır. Çin son illər Kubaya kredit və texnoloji dəstək versə də, investisiyalarını daha ehtiyatlı şəkildə həyata keçirir. Rusiya isə 2023-cü ildə enerji əməkdaşlığını genişləndirmək niyyətini açıqlasa da, Ukrayna müharibəsi səbəbindən iqtisadi imkanları məhdudlaşıb. Moskva ilə Havana arasında enerji sahəsində razılaşmalar olsa da, tədarüklər gözlənilən səviyyəyə çatmayıb.
Bütün bu faktorlar bir nəticəni ortaya qoyur: Havana küçələrinə yığılmış tullantılar təsadüfi hadisə deyil, uzun illər ərzində formalaşmış enerji asılılığının, köhnəlmiş infrastrukturun və beynəlxalq iqtisadi təcridin kəsişmə nöqtəsidir. Politoloq Arturo Lopez-Levy hesab edir ki, Kuba hazırda post-sovet dövründən bəri ikinci böyük sistem sınağı yaşayır və ölkə enerji modelini diversifikasiya etməlidir, əks halda sosial gərginliyin artmasıyla üzləşəcək. Bu gün Havananın isti və rütubətli küçələrində qalaqlanan zibil təkcə sanitariya problemi deyil, dövlət idarəçiliyi, enerji təhlükəsizliyi və qlobal siyasətin kiçik ada dövlətlərinə necə təsir göstərdiyini nümayiş etdirən əyani göstəricidir. Karib dənizinin sahilində yaranan bu böhran bir daha sübut edir ki, XXI əsrdə yanacaq çatışmazlığı təkcə iqtisadi problem deyil, bu məsələ hər an birbaşa sosial sabitlik və siyasi gələcək məsələsinə çevrilə bilər.
