Diqqət və fokus mexanizmi: beynin işləmə prinsipi və zehni idarəetmə  

Müasir həyat tempi, informasiya bolluğu və rəqəmsal texnologiyaların geniş yayılması insan beyninin diqqət mexanizminə birbaşa təsir göstərir. Gün ərzində saysız-hesabsız bildirişlər, sosial media axını və paralel tapşırıqlar diqqətin tez-tez bölünməsinə səbəb olur. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, fokus qabiliyyəti sadəcə psixoloji xüsusiyyət deyil, eyni zamanda beynin kompleks neyrobioloji fəaliyyətinin nəticəsidir. Məhz bu səbəbdən diqqətin idarə olunması yalnız iradə məsələsi deyil, həm də beynin işləmə prinsipləri ilə sıx bağlıdır.

Nevroloqlar qeyd edirlər ki, diqqət və fokus mexanizmi beynin müxtəlif strukturlarının koordinasiyalı fəaliyyəti nəticəsində formalaşır. Xüsusilə ön pay (prefrontal korteks) qərarvermə, planlama və diqqətin yönləndirilməsində əsas rol oynayır. Bu sahə informasiyanı süzgəcdən keçirərək vacib və əhəmiyyətsiz siqnalları ayırd edir. Nəticədə insan yalnız konkret tapşırığa yönəlməyi bacarır.
Nevroloq Dr. Kamran Hüseynəli 32gun.az-a bildirib:
“Diqqət mexanizmi beynin ön payında formalaşır və burada icraedici funksiyalar aktiv şəkildə işləyir. Beyin eyni anda çoxlu məlumat qəbul etsə də, fokus prosesində yalnız prioritet olan siqnallar seçilir. Bu isə zehni enerji resurslarının daha səmərəli istifadəsinə imkan yaradır.”
Onun sözlərinə görə, fokusun zəifləməsi əsasən xroniki stress, yuxu çatışmazlığı və davamlı informasiya yüklənməsi ilə əlaqədardır. Beyin uzun müddət fasiləsiz stimullara məruz qaldıqda neyron əlaqələrinin effektivliyi azalır və diqqətin saxlanması çətinləşir.
Mütəxəssis əlavə edir ki, müntəzəm zehni məşqlər və diqqət yönümlü fəaliyyətlər beynin neyroplastikliyini artırır:
“Oxuma, məntiqi tapşırıqlar, meditasiya və yaddaş məşqləri fokus qabiliyyətini gücləndirən əsas vasitələrdəndir. Bu fəaliyyətlər sinir şəbəkələrini aktiv saxlayır və diqqətin davamlılığını artırır.”
Araşdırmalar göstərir ki, diqqətin formalaşmasında dopamin və noradrenalin kimi neyrotransmitterlər də mühüm rol oynayır. Bu kimyəvi maddələr motivasiya, maraq və diqqətin davamlılığı ilə birbaşa əlaqəlidir. Məhz buna görə maraqlı və məqsədli fəaliyyətlər zamanı fokus daha yüksək olur.
Psixoloqlar vurğulayır ki, diqqətin idarə olunması öyrədilə bilən bacarıqdır. Planlı iş rejimi, ekran qarşısında fasilələr, düzgün yuxu rejimi və fiziki aktivlik beynin fokus mexanizmini balanslaşdırır. Eyni zamanda monotapşırıq (tək işə fokuslanma) üsulu çox tapşırıqlılıqdan daha effektiv hesab olunur.
Nəticə etibarilə, diqqət və fokus mexanizmi beynin mürəkkəb, lakin inkişaf etdirilə bilən funksiyalarından biridir. Düzgün həyat tərzi, zehni məşqlər və informasiya yükünün balanslaşdırılması sayəsində insanın konsentrasiya qabiliyyətini artırmaq mümkündür. Bu isə həm gündəlik məhsuldarlığa, həm də uzunmüddətli zehni sağlamlığa müsbət təsir göstərir.