Yaxın Şərqdə son illərin ən mürəkkəb və təhlükəli geosiyasi mərhələsi İsrail-İran qarşıdurması ilə yeni səviyyəyə yüksəlib. 2023-cü ilin 7 oktyabrında İsrailə qarşı həyata keçirilmiş hücumdan sonra başlanan regional eskalasiya artıq lokal toqquşmalar miqyasını aşaraq dövlətlərarası güc nümayişinə çevrilib. Analitiklər bu prosesi “uzanan regional müharibə zənciri” adlandırırlar.
Hərbi əməliyyatların başlanğıcı və İsrailin strategiyası
2025-ci ilin 13 iyununda İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) İrana qarşı genişmiqyaslı hava əməliyyatına start verdi. “Yüksələn şir” adlandırılan əməliyyat İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu, müdafiə naziri Yoav Qallant və baş qərargah rəisi, general-leytenant Herzi Halevi tərəfindən koordinasiya olunurdu. İsrail rəhbərliyi əməliyyatın aparılmasında əsas məqsədin İranın nüvə proqramını və regional hərbi təsir imkanlarını zəiflətmək olduğunu bildirdi. İlk 96 saat ərzində İsrail Hərbi Hava Qüvvələri yüzlərlə hədəfə zərbə endirdi. Zərbələr əsasən İranın strateji obyektlərinə yönəlmişdi: Natanz və Fordo nüvə zənginləşdirmə kompleksləri, İsfahan nüvə tədqiqat mərkəzi, radar və hava hücumundan müdafiə sistemləri, SEPAH-a məxsus hərbi bazalar. Məlumatlara görə, əməliyyatın ilk mərhələsində İranın hərbi strukturlarında və nüvə proqramında iştirak edən təxminən 80-100 nəfər yüksək rütbəli şəxs zərərsizləşdirildi. İsrail tərəfi hava məkanında faktiki üstünlük əldə etdiyini və İran HHM sistemlərinin bir hissəsinin sıradan çıxarıldığını açıqladı.
İranın cavabı və raket balansı
İran Silahlı Qüvvələri və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) cavab olaraq yüzlərlə pilotsuz aparat və ballistik raket buraxdı. Raketlərin böyük hissəsi İsrailin çoxpilləli müdafiə sistemi - “Dəmir günbəz”, “David’s Sling” və “Arrow-3” tərəfindən məhv edilsə də, zərbələrin bir qismi hədəfə çatdı. Nəticədə, Hayfa şəhərində neft emalı infrastrukturu zədələndi, “Gezer” elektrik stansiyası fəaliyyətini müvəqqəti dayandırdı, Tel-Əvivdə Müdafiə Nazirliyi ətrafında dağıntılar qeydə alındı, Ben Qurion beynəlxalq hava limanı yaxınlığına raket düşməsi hava nəqliyyatını qısa müddətə iflic etdi. Bu hadisələr İsrail ərazisinin ilk dəfə belə intensiv raket hücumuna məruz qalması kimi qiymətləndirildi və ölkə daxilində təhlükəsizlik doktrinasının yenidən müzakirəsinə səbəb oldu.
Münaqişənin ən kritik mərhələsi 22 iyun 2026-cı ildə baş verdi. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus strateji bombardmançılar İranın yeraltı obyektlərinə qarşı GBU-57 “Massive Ordnance Penetrator” bunkerdağıdan bombalar tətbiq etdi. Çəkisi təxminən 13,6 ton olan bu bombaların dağıdıcı gücü dərin yeraltı obyektləri məhv etməyə hesablanıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp hücumdan sonra İranın nüvə imkanlarının ciddi zərbə aldığını açıqladı. Bununla Vaşinqton faktiki olaraq münaqişəyə birbaşa müdaxilə etdi. İran isə cavab olaraq ABŞ-ın Qətərdə yerləşən Əl-Udeyd aviabazasına raket zərbəsi endirdi. Bazada ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) əsas infrastrukturu yerləşir, orada minlərlə amerikalı hərbçi xidmət edir. Tehran hücumdan əvvəl xəbərdarlıq etməklə genişmiqyaslı eskalasiyanın qarşısını almağa çalışdığını nümayiş etdirdi.
Atəşkəs və “iki qalib” paradoksu
24 iyun 2026-cı ildə tərəflər atəşkəs elan etdilər. İsrailin baş naziri Netanyahu əməliyyatın strateji məqsədlərinə çatdığını bildirdi. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian isə ölkə daxilində keçirilən mitinqlərdə İranın qalib gəldiyini bəyan etdi. Bu vəziyyət müasir müharibələrin paradoksunu bir daha üzə çıxardı: hər iki tərəf qələbəsini elan edir, lakin region daha təhlükəli və qeyri-sabit vəziyyətə düşür. Münaqişə yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmır. İranın Yəməndə husilər, İraqda silahlı şiə qrupları, Livanda isə “Hizbullah” vasitəsilə təsir imkanları regionu hələ də geniş müharibə riski altında saxlayır. Digər tərəfdən ABŞ, İsrail və bəzi körfəz ölkələri arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığı güclənir.
Enerji bazarları da dərhal reaksiya verdi - Hörmüz boğazı ətrafında risklərin artması səbəbindən neft qiymətləri qısa müddətdə 10-15 faiz yüksəldi. Dünyada dəniz yolu ilə daşınan neftin təxminən beşdə biri məhz bu marşrutdan keçir. Ekspertlərin fikrincə, region klassik müharibə mərhələsinə deyil, uzunmüddətli gərginlik dövrünə daxil olur. İsrail İranın nüvə imkanlarını tam məhv edə bilmədi, İran isə İsrailin hərbi üstünlüyünü sarsıda bilmədi. Nəticədə, qarşılıqlı çəkindirmə balansı formalaşdı. Bu gün Yaxın Şərqdə səma sakit görünsə də, strateji bombardmançılar bazalarda hazır vəziyyətdədir, raket sistemləri isə döyüş rejimindən çıxarılmayıb. Çünki regionda hamı anlayır - növbəti böhran artıq zaman məsələsidir.
Kəramət Qənbərov,
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert
