Müsahibəyə getməzdən əvvəl, ictimai çıxış ərəfəsində və ya romantik münasibətlərin başlanğıcında yaranan o qəribə, qıdıqlayıcı hiss çox vaxt “qarında kəpənəklər uçur” kimi təsvir olunur. Lakin bu poetik metaforanın arxasında tamamilə konkret fizioloji proseslər dayanır.
Redaktor.az xəbər verir ki, bu barədə "The Conversation" portalı məlumat yayıb.
Bu hiss “döyüş və ya qaç” reaksiyasının bir hissəsidir və burada avtonom sinir sistemi iştirak edir. İnsan hər hansı bir vəziyyəti — fiziki və ya sosial, real və ya xəyali — potensial təhlükə kimi qəbul etdikdə, siqnal beynin amiqdala (badamcıqvari cisim) hissəsinə ötürülür. Əgər bu struktur təhlükəni tanıyarsa, hipotalamus vasitəsilə reaksiyalar zənciri işə düşür.
Böyrəküstü vəzilər qana adrenalin və noradrenalin ifraz edir. Ürək döyüntüləri sürətlənir, qanda şəkərin səviyyəsi yüksəlir, əzələlərə qan axını artır. Orqanizm fəaliyyətə — mübarizəyə və ya qaçışa — hazır vəziyyətə gətirilir.
Bu zaman həzm prosesi ikinci plana keçir. Mədə və bağırsaqlara qan axını azalır, bağırsaqların ritmik yığılması — peristaltika — zəifləyir. Beyni döş və qarın boşluğu orqanları ilə birləşdirən azan (vagus) sinir vasitəsilə mədədə baş verən dəyişikliklər yenidən beyinə ötürülür. Məhz bağırsaqların adi fəaliyyətində yaranan bu müvəqqəti “fasilə” titrəmə və ya “uçuş” hissini yaradır.
Elmi baxımdan bu, “bağırsaq — beyin oxu” adlanan sistemin təzahürlərindən biridir. Bu sistem sinir sistemi ilə həzm traktı arasında ikitərəfli əlaqəni təmin edir və təkcə həzmin tənzimlənməsində deyil, həm də emosiyaların formalaşmasında və stress reaksiyalarında mühüm rol oynayır.
Bəzən belə bir sual yaranır: bu prosesdə bağırsaq mikrobları iştirak edə bilərmi? “Qarında kəpənəklər” hissinin birbaşa mikrobiota tərəfindən yarandığını sübut edən dəlillər yoxdur. Mikroorqanizmlər çox kiçikdir və onların dəyişiklikləri qəfil narahatlıq hissini izah edəcək qədər sürətli baş vermir. Bununla belə, əsasən heyvan modelləri üzərində aparılan bəzi tədqiqatlar göstərir ki, mikrobiota stress reaksiyasına təsir göstərə bilər. İnsanlar üzərində aparılmış kiçik bir araşdırmada isə prebiyotik liflərlə zəngin qidalanmanın subyektiv stress səviyyəsinin azalması ilə əlaqəli olduğu müşahidə edilib. Lakin bu nəticələr hələ yekun qərar vermək üçün kifayət deyil.
Bəs “qarında kəpənəklər” hissi ilə bağlı nəsə etmək lazımdırmı? Əgər bu, nadir hallarda, mühüm hadisələr öncəsi yaranan bir reaksiyadırsa, müdaxiləyə ehtiyac olmaya bilər. Vəziyyət başa çatdıqdan sonra orqanizm adətən özü normallaşır.
Bu zaman hisslərə şüurlu şəkildə diqqət yetirmək faydalı ola bilər: nəfəsə və bədən siqnallarına fokuslanmaq gərginliyin həddindən artıq artmasının qarşısını ala bilər. Bəzən isə vəziyyəti dəyişmək məsələn, müsahibəyə daha yaxşı hazırlaşmaq və ya atılan addımın əhəmiyyətini özünə xatırlatmaq kömək edir.
Əgər narahatlıq tez-tez yaranır və gündəlik həyata mane olursa, psixoloqlar onunla mübarizə aparmaq əvəzinə, hissləri qəbul etməyi — yəni onları boğmağa çalışmaq əvəzinə, mövcudluğuna imkan verməyi tövsiyə edirlər.
Xədicə BAXIŞLI
