Cənubi Qafqaz son otuz ildir ki, davamlı sülh və dondurulmuş münaqişə arasında tərəddüd edən kövrək və dəyişkən bir geosiyasi məkan kimi mövcuddur. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yaranan dövlətlər təkcə yeni sərhədləri deyil, həm də həll olunmamış münaqişələri, tarixi travmaları və sərt kimlik hekayələrini miras aldılar. Bu mirasın ən təəccüblü və dağıdıcı nümunəsi Azərbaycan və Ermənistan arasındakı münaqişə xətti boyunca müşahidə olunub. Buna görə də, bu iki ölkə arasındakı hər bir diplomatik əlaqə təkcə ikitərəfli münasibətlər kontekstində deyil, həm də regional nizamın gələcəyi və hətta Cənubi Qafqazın yeni siyasi arxitekturaya necə çevriləcəyi baxımından şərh edilməlidir.
Bu kontekstdə, Əbu-Dabidə Azərbaycan və Ermənistan nümayəndə heyətləri arasında keçirilən görüş əvvəlcə diplomatik "irəliləyiş" təəssüratı yaradır. Lakin bu görüşün mənası sadəcə birgə fotoşəkildən daha çox şeyə işarə edir. Əbu-Dabi görüşü, əslində, sülhün özündən daha çox, sülhün mümkün ola biləcəyi şərtlərin sınağıdır. Başqa sözlə, bu əlaqə həll yolu deyil; bu, həllin keçməli olduğu hədləri göstərən simvolik bir dayanacaqdır.
Bu gün əsas məsələ tərəflərin bir araya gəlib-gəlməməsi deyil, xüsusən də Ermənistanın həqiqətən sülhə hazır olub-olmamasıdır. Çünki sülh sadəcə xarici siyasət seçimi deyil; bu, daxili qanunvericilik, konstitusiya quruluşu və siyasi legitimliklə birbaşa əlaqəli bir transformasiya prosesidir.
Əbu-Dabi zirvəsi: Simvolizm və reallıq arasındakı xətt
Görüşün Əbu-Dabidə keçirilməsi üçün yerin seçilməsi prosesin mahiyyəti haqqında mühüm ipucları verir. Moskva, Brüssel və ya Vaşinqton kimi klassik diplomatik mərkəzlər əvəzinə Körfəzdə görüşə üstünlük verilməsi, tərəflərin görüşə yüksək gözləntilərlə deyil, nəzarətli bir mühit tapmaq məqsədi ilə yanaşdıqlarını göstərir.
Bu vəziyyət, həmçinin Cənubi Qafqazda ənənəvi vasitəçilik modelinin dağılmasının başlanğıcını göstərir. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyanın zəifləmiş regional potensialı və Qərbin reallıqlarla uyğun olmayan normativ dili tərəfləri yeni formatlar axtarmağa vadar edib. Bu baxımdan, Əbu-Dabi nisbətən aşağı profilli, lakin diqqətlə seçilmiş, əsasən böyük güc rəqabətindən azad bir səhnədir.
Lakin bu simvolik çərçivəni vurğulamaq vacibdir: Əbu-Dabi görüşü son sülhün hədəfi deyil, tərəflərin mövqelərini sınadığı müvəqqəti dayanacaqdır. Danışıqlar üçün əsl meydan danışıqlar masasından daha çox Ermənistanın daxili siyasətində və hüquq sistemində formalaşacaq.
Cənubi Qafqazda sülh məsələsi tez-tez liderlərin niyyətləri baxımından müzakirə olunur. Lakin, əsl müəyyənedici amil dövlətlərin bu niyyətləri həyata keçirmək üçün institusional və hüquqi potensiala malik olub, olmamasıdır. Bu baxımdan, Azərbaycan tərəfində hərbi və siyasi reallıqlar əsasən aydınlaşsa da, Ermənistan tərəfində qeyri-müəyyənlik davam edir.
Sülhə mane olan əsas maneə təkcə qarşılıqlı inamsızlıq deyil, həm də Ermənistanın dövlət quruluşunun hələ də keçmiş münaqişələrin məntiqi ilə formalaşmasıdır. Bu vəziyyət sülhü strateji seçimdən daxili siyasətdə daim müzakirə olunan və potensial olaraq geri çəkilə bilən bir məsələyə çevirir.
Buna görə də, sual "sülh arzuolunandırmı?" deyil, "sülh mümkündürmü?" məsələsidir.
Ermənistanda seçkilər və konstitusiya: sülhün əsl həddi
Ermənistanda konstitusiya məsələsi sülh prosesinin ən vacib və ən az müzakirə olunan aspektidir. Konstitusiya təkcə dövlətin hüquqi çərçivəsini deyil, həm də onun tarixi qavrayışını, kimlik hekayəsini və xarici siyasət istiqamətini müəyyən edir. Lakin mövcud konstitusiya strukturu keçmiş münaqişə kontekstindən tam bir qopma demək deyil.
Bu vəziyyət potensial sülh müqaviləsinin davamlılığı üçün ciddi problem yaradır. Konstitusiyaya zidd olan xarici siyasət xətti uzunmüddətli perspektivdə daxili siyasi böhranlara, məhkəmə mübahisələrinə və hətta hökumət dəyişikliklərində geriləmələrə yol açacaq. Buna görə də, Ermənistan üçün konstitusiya səviyyəsində addımlar atmadan sülhü davamlı etmək olduqca çətindir. Bu kontekstdə sülhə gedən yol diplomatik jestlərdə deyil, konstitusiya və hüquqi aydınlıqdadır.
Ermənistanda qarşıdan gələn seçkilər sülh prosesinin taleyini müəyyən edən ən vacib amillərdən biridir. Hazırkı hökumət, xüsusən də Nikol Paşinyan sülh iradəsini nümayiş etdirən bir xətt yürüdür. Lakin bu iradənin nə dərəcədə institusional hala gəldiyi hələ də məlum deyil. Paşinyan seçkilərdə uduzsa, sülh prosesinin ciddi şəkildə pozulması ehtimalı yüksəkdir. Çünki müxalifət daxilindəki bir çox aktyor sülhə strateji zərurətdən daha çox daxili siyasət üçün bir vasitə kimi yanaşır. Bu, prosesi fərdlərdən asılı, kövrək və geri dönməz edir.
Türkiyənin rolu: Regional sülhün tərəfdarı
Cənubi Qafqazda sülhün bərqərar olması naminə Türkiyə təkcə Azərbaycanın strateji müttəfiqi deyil, həm də regional sabitliyin siyasi daşıyıcısı kimi ön plana çıxır. Ankaranın yanaşması münaqişənin idarə olunmasına deyil, münaqişənin struktur baxımından mənasız olmasına səbəb olacaq regional nizamın qurulmasına əsaslanır. Bu baxımdan, Türkiyənin mövqeyi qısamüddətli diplomatik qazanclardan kənara çıxan uzunmüddətli geosiyasi vizyonu əks etdirir.
Türkiyə üçün Cənubi Qafqazda davamlı sülh sadəcə təhlükəsizlik məsələsi deyil. Bu, həm də nəqliyyat yolları, enerji təhlükəsizliyi, ticarət dəhlizləri və regional inteqrasiya üçün yol açacaq strateji bir eşikdir. Ankara sülhə "məqsəd" kimi deyil, regional normallaşma üçün ilkin şərt kimi baxır. Buna görə də, Türkiyənin dəstəyi hərbi və ya məcburi xarakter daşımır; əksinə, sülhü mümkün edəcək siyasi və iqtisadi təməllərin gücləndirilməsinə yönəlib.
Bu yanaşma Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ritorikasında aydın şəkildə əks olunur. Ərdoğan müxtəlif platformalarda dəfələrlə vurğulayıb ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh təkcə region ölkələri üçün deyil, bütövlükdə Avrasiya üçün strateji zərurətdir. Ankaranın mesajı aydındır: Cənubi Qafqazda münaqişə davam etdikcə, heç bir aktyor həqiqətən faydalana bilməz.
Bu məqamda Türkiyənin rolu təkcə asanlaşdırmaq deyil, həm də sabitləşdirməkdir. Ankara sülhün davamlı olması üçün hüquqi, siyasi və iqtisadi addımların eyni vaxtda atılmalı olduğunu iddia edir; və bu prosesin fərdlərə deyil, institusional strukturlara əsaslanmalı olduğunu vurğulayır.
Nəticə və qiymətləndirmə: Qərar əhəmiyyətlidir
Cənubi Qafqazda sülh məsələsi artıq "bu baş verəcəkmi, yoxsa yox?" kimi qeyri-müəyyən suallarla müzakirə edilə bilməz. Bu məqamda sülh nəzəri bir ehtimal deyil; bu, siyasi qərar tələb edən konkret bir seçimdir. Əbu-Dabidəki danışıqlar göstərdi ki, bu seçim masa üzərinə qoyulub; lakin bu təmaslar sülhün özü yaratmayıb. Daha aydın desək, Əbu-Dabi prosesi sülhün təşəbbüskarı deyil, əksinə, sülhün mümkün ola biləcəyi şərtləri ortaya qoyan bir mərhələ idi.
Buna görə də, əsl məsələ tərəflərin yenidən bir araya gəlib-gəlməyəcəyi deyil, xüsusən də Ermənistanın sülhü davamlı edəcək struktur qərarlar qəbul edib-etməyəcəyidir. Sülh diplomatik jestlərlə deyil, dövlətin hüquqi və siyasi arxitekturasını dəyişdirmək iradəsi ilə əldə edilir. Bu gün Yerevanın üzləşdiyi sınaq məhz budur. Niyyət bəyannamələri, beynəlxalq platformalarda verilən mesajlar və ya simvolik görüşlər, bu iradə konkretləşdirilmədikcə, müvəqqəti olmağa məhkumdur.
Əbu-Dabi danışıqları bu baxımdan "eşik" deyil, güzgü rolunu oynadı. Onlar tərəflərə, xüsusən də Ermənistana sülh prosesinin harada dayandığını açıq şəkildə göstərdi. Bu sahələrə əsasən konstitusiya çərçivəsi, daxili siyasi konsensus və seçki hesablamaları daxildir. Bu sahələrdə aydın və dönməz addımlar atılmazsa, sülh prosesi fərdlərdən asılı olaraq qalacaq, kövrək olacaq və istənilən an dayandırıla bilər.
Buna görə də, bu gün veriləcək sual "sülh olacaqmı?" deyil, "sülh üçün lazımi qərarlar veriləcəkmi?" sualıdır. Bu qərarların mərkəzində Ermənistanın daxili hüquq sistemi, siyasi cəsarəti və cəmiyyətinə çatdıra biləcəyi gələcəyə dair vizyonu dayanır. Sülh artıq mümkün deyil; bu, təxirə salınması getdikcə baha başa gələn bir zərurətdir.
Davamlı sülhə gedən yol fotoşəkillərdə, diplomatik bəyanatlarda və ya xoşməramlı bəyanatlarda deyil; bu, konstitusiya islahatlarında, siyasi cəsarətdə və institusional transformasiyadadır. Ermənistan üçün konstitusiya səviyyəsində aydın və dönməz addımlar atmadan sülhü qorumaq xüsusilə çətindir.
Nəticə etibarilə, Cənubi Qafqaz üçün sülh artıq seçim deyil, təxirə salınmış bir zərurətdir. Əbu-Dabi görüşü bu zərurəti xatırlatdı. Lakin bu xatırlatmanın davamlı sülhə çevrilib-çevrilməyəcəyi danışıqlar masasından daha çox Yerevanın atdığı konkret addımlardan asılıdır.
MEHMET GÖKHAN ÖZÇUBUKÇU
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti (Türkiyə)
