BAKI,TurkicWorld, Orxan Qədirzadə
Alyaska bu gün ABŞ-ın 50 ştatından biri kimi tanınsa da, onun keçmişi Rusiya imperiyasının Amerika qitəsindəki mövcudluğu ilə sıx bağlıdır. Tarixi proseslər, geosiyasi hesablamalar və texnoloji məhdudiyyətlər nəticəsində verilmiş bir qərar sonradan Moskva üçün uzunmüddətli peşmanlıq mövzusuna çevrilib.
Alyaska ərazisinə ilk avropalıların gəlişi 1741-ci ilə təsadüf edir. Həmin dövrdə danimarkalı dənizçilərin bölgəyə çatmasından sonra Rusiya ərazisindən olan ovçular Alyaskaya yönəlib və 1784-cü ildə burada ruslara məxsus ilk yaşayış məntəqələri yaradılıb. Zamanla Rusiya bölgədə idarəetmə strukturu formalaşdırıb, ticarət şirkətləri qurub və Alyaskanı imperiyanın uzaq, lakin strateji ərazisi kimi dəyərləndirib.
Lakin 1853–1856-cı illərdə baş vermiş Krım müharibəsinin Rusiya iqtisadiyyatına vurduğu ağır zərbə Alyaskaya olan marağı kəskin şəkildə azaldıb. Maliyyə çatışmazlığı, logistik çətinliklər və mərkəzdən uzaqlıq səbəbindən Moskva regiona lazımi diqqəti ayıra bilməyib və tədricən Alyaskadan uzaqlaşmağa başlayıb.
Eyni dövrdə ABŞ Amerika qitəsində Avropa dövlətlərinin təsirini məhdudlaşdırmaq siyasəti yürüdürdü. 1823-cü ildə elan edilən Monro doktrinası ilk baxışdan Avropanın klassik imperialist güclərinə yönəlsə də, Vaşinqton Rusiyanın da Amerika qitəsindəki varlığını risk kimi qiymətləndirirdi. Bu narahatlıq fonunda Rusiya ilə ABŞ arasında Alyaskanın gələcək taleyinə dair danışıqlar başlanıb.
ABŞ-da Vətəndaş müharibəsi prosesi müvəqqəti olaraq danışıqları dayandırsa da, 30 mart 1867-ci ildə tərəflər razılığa gəlib və Rusiya Alyaskanı 7,2 milyon dollar qarşılığında ABŞ-a satıb. Müqavilənin əsas təşəbbüskarlarından biri ABŞ-ın o dövrdəki dövlət katibi William H. Seward olub. Lakin razılaşma ABŞ daxilində də ciddi tənqidlərə səbəb olub, Senatda müqavilə cəmi bir səs fərqi ilə təsdiqlənib. Alyaska isə yalnız 1959-cu ildə rəsmi olaraq ABŞ-ın ştatı statusunu alıb.
Rusiyanın Alyaskanı satmasının səbəbləri təkcə Krım müharibəsi ilə məhdudlaşmırdı. XIX əsrin texnoloji imkanları sərt iqlimə və mürəkkəb coğrafiyaya malik Alyaskanı effektiv şəkildə idarə etməyə imkan vermirdi. Digər tərəfdən ABŞ regionda iqtisadi və siyasi təsirini artırır, iki ölkənin tacirləri və nümayəndələri arasında ciddi rəqabət yaranırdı. Rusiyanın burada yeni yaşayış məntəqələri və hərbi infrastrukturlar qurması isə iqtisadi baxımdan real görünmürdü. Bundan əlavə, Moskva əsas diqqətini Avropaya yönəltmək və Böyük Britaniya ilə balans yaratmaq istəyirdi. Bu kontekstdə Alyaskanı ABŞ-a satmaq strateji seçim kimi dəyərləndirilmişdi.
Lakin İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaranan yeni beynəlxalq sistem bu qərarın nəticələrini köklü şəkildə dəyişdi. ABŞ və Sovet İttifaqının qlobal rəqiblərə çevrilməsi Alyaskanı Moskva üçün açıq geosiyasi itki kimi göstərdi. Texnologiyanın sürətli inkişafı Alyaskanın sərt təbii şəraitini aşmağa imkan verdi və bölgənin zəngin yeraltı sərvətləri üzə çıxdı. Bu isə Alyaskanı iqtisadi və strateji baxımdan son dərəcə dəyərli əraziyə çevirdi.
Bu gün Arktik regionu qlobal rəqabətin əsas meydanlarından biri kimi formalaşır. Alyaska bu prosesdə açar rol oynayır. Berinq boğazı vasitəsilə Rusiyanın Uzaq Şərqinə ən yaxın ABŞ ərazisi olan Alyaska, eyni zamanda Aleut, Foks, Andreanof, Rat və Near adaları zənciri ilə Rusiyanın Komandor adalarına və Ohotsk dənizinə doğru uzanır. Bu coğrafi quruluş Rusiyanın şərqinin cənubdan faktiki olaraq ABŞ tərəfindən əhatə olunması deməkdir və Moskva üçün ciddi geosiyasi problem yaradır.
Alyaska ABŞ-ın Arktikdə mövcudluğunun əsas dayağıdır. Burada ABŞ-a məxsus bir sıra hərbi bazalar yerləşir və ərazi Vaşinqton üçün irəli hərbi mövqe funksiyası daşıyır. Bu durum Rusiyanın və digər dövlətlərin də Arktikdə hərbi fəallığını artırmasına səbəb olur. Son illərdə bölgədə hərbi gərginliyin artması bunu təsdiqləyir. Məsələn, 2022-ci ilin oktyabrında ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Alyaska yaxınlığında iki Rusiya bombardmançı təyyarəsinin fəaliyyətinə müdaxilə edib.
Arktikdə artan rəqabətə Çinin də qoşulması təhlükəsizlik dilemmasını daha da dərinləşdirir. Vaşinqtonun siyasətindən narazı olan və Moskva ilə yaxın münasibətlər saxlayan Pekin regionda təsirini artırmağa çalışır. Bu isə Arktikin getdikcə daha çox militarizasiya olunmasına gətirib çıxarır. ABŞ-ın 2020-ci ildə Alyaskaya F-35 qırıcıları yerləşdirməsi bu tendensiyanın bariz nümunəsidir.
Belə bir şəraitdə Rusiyada Alyaskanın “tarixi səhv” kimi qiymətləndirilməsi və onun geri qaytarılması ilə bağlı fikirlər zaman-zaman gündəmə gəlir. Xüsusilə 2010-cu illərdən etibarən Rusiyanın beynəlxalq siyasətdə fəallığının artması və ABŞ-la münasibətlərin kəskinləşməsi bu mövzunu yenidən aktual edib. Hətta Alyaskada referendum keçirilməsi ideyası belə müzakirə olunub. Son dövrlərdə isə bu cür açıqlamaların rəsmi ritorikaya daha yaxın səsləndiyi müşahidə olunur.
Bununla belə, Alyaskanın geri qaytarılması real görünmür. ABŞ üçün Alyaska təkcə tarixi əldəetmə deyil, həm də əvəzolunmaz geosiyasi, geostrateji və geoiqtisadi dayaqdır. Üstəlik, ABŞ-ın bu tələbi qəbul etməsi digər ölkələrin – Fransa, İspaniya və Meksikanın da oxşar iddialar irəli sürməsinə yol aça bilər. Məhz bu səbəbdən Alyaska məsələsi Moskva üçün daha çox siyasi təzyiq aləti və simvolik peşmanlıq mövzusu olaraq qalır.
