Qida israfı və aclıq riski paradoksu dünyanın ən ziddiyyətli sosial-iqtisadi və ekoloji problemlərindən biridir. Eyni zamanda insanlar kifayət qədər qida istehsal etsələr də, milyonlarla insan hələ də qida çatışmazlığı ilə üzləşir. Bu paradoks qlobal iqtisadi sistem, istehsal zənciri, istehlak vərdişləri və sosial siyasətlə birbaşa bağlıdır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
1. Qida israfının miqyası və qlobal tendensiyalar
BMT-nin Statistik Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatlarına görə, dünyada hər il istehsal olunan qidanın təxminən 1/3-i israf edilir. Bu rəqəm həm ərzaq ehtiyatlarının düzgün bölüşdürülməməsi, həm də istehlakçı davranışları ilə bağlıdır. Qida israfının əsas mənbələri belədir:
İstehsal mərhələsi: məhsulun yetişdirilməsi və yığımında itkilər.
Emal və daşınma mərhələsi: soyuducu, nəqliyyat, saxlanma problemləri.
İstehlak mərhələsi: ailələrdə və restoranlarda artıqlama və tullantılar.
Bu itkilər həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan böyük yük yaradır: israf olunan qidanın istehsalında sərf olunan su, enerji və torpaq resursları da səmərəsiz istifadə olunur.
2. Aclıq riski və qida çatışmazlığı
Eyni vaxtda, BMT-nin Qida Proqramı (WFP) məlumatına görə, dünyada təxminən 820 milyon insan aclıq və qida çatışmazlığı ilə üzləşir. Bu, xüsusilə:
-aşağı gəlirli ölkələrdə,
-münaqişə bölgələrində,
-kənd təsərrüfatı infrastrukturunun zəif olduğu regionlarda
görünür.
Qlobal qida ehtiyatlarının kifayət qədər olmasına baxmayaraq, insanların aclıq çəkməsi rəqabət, resursların qeyri-bərabər bölgüsü və iqtisadi yoxsulluq ilə əlaqəlidir. Beləliklə, qida israfı ilə aclıq riski eyni sistemin iki fərqli aspektini təmsil edir.
3. Qida israfı və aclıq paradoksunun səbəbləri
1. İqtisadi və sosial strukturlar
Qida israfı daha çox inkişaf etmiş ölkələrdə müşahidə olunur, aclıq isə aşağı gəlirli ölkələrdə. Burada paradoks belə yaranır: dünyada kifayət qədər qida istehsal olunur, lakin iqtisadi imkanlar, qida qiymətləri və sosial yardım mexanizmləri düzgün işləmədiyindən insanlar aclıqla üzləşir.
2. İstehsal və logistika sistemləri
Qida çatışmazlığı və israf arasındakı fərq həmçinin ticarət və paylama zəncirlərindən qaynaqlanır. Məsələn, məhsul istehsal olunduğu halda onu vaxtında və təhlükəsiz şəkildə bazara çatdırmaq mümkün olmadıqda, həm yerli əhali qida çatışmazlığı ilə üzləşir, həm də istehsal olunan qida israf olunur.
3. İstehlakçı davranışı və mədəni faktorlar
Xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə istehlakçıların qida alışı və istifadə vərdişləri səbəbindən böyük israf yaranır. Gənc nəsil və şəhər əhalisi artıqlama səbəbi ilə gündəlik qida tullantılarını artırır. Eyni zamanda mədəni stereotiplər (məsələn, “çirklənmiş və ya yarımçıq qida qəbul edilə bilməz”) əlavə qida israfına yol açır.
Azərbaycanda qida israfı və aclıq vəziyyəti
Azərbaycanda qida israfı inkişaf etmiş ölkələrdəki qədər yüksək deyil, amma son illərdə urbanizasiya və supermarket şəbəkələrinin genişlənməsi ilə artmaqdadır.
Eyni zamanda, regionlar üzrə aclıq və qida çatışmazlığı hələ də mövcuddur. Bu xüsusilə aşağı gəlirli ailələr, kənd yerlərində yaşayanlar və miqrant işçilər üçün aktualdır.
Qida israfı şəhərlərdə daha çoxdur, kənd yerlərində isə istehsal itkisi və saxlama problemləri dominantdır.
Aclıq riski əsasən iqtisadi yoxsulluq və sosial dəstək mexanizmlərinin yetərsizliyi ilə bağlıdır.
Bu da Azərbaycanda qida israfı və aclıq paradoksunun lokal versiyasını göstərir: ölkədə kifayət qədər ərzaq istehsal olunur, lakin sosial-iqtisadi səbəblərlə bəzi əhali qrupu hələ də qida çatışmazlığı ilə üzləşir.
5. Beynəlxalq müqayisə
Avropa ölkələri: qida israfı yüksək, aclıq isə minimaldır. Burada iqtisadi imkanlar və sosial müdafiə sistemi insanları aclıqdan qoruyur, lakin istehlakçı davranışları və market strategiyaları böyük qida tullantılarına səbəb olur.
Afrika və Asiya ölkələri: qida israfı aşağı, aclıq isə yüksəkdir. Bu, istehsal və paylama sistemlərinin zəifliyindən, infrastruktur çatışmazlığından irəli gəlir.
Azərbaycanda vəziyyət: hibrid model mövcuddur – şəhərlərdə qida israfı artır, kəndlərdə isə istehsal itkisi və aclıq riski hələ də əhəmiyyətlidir.
Bu müqayisə göstərir ki, paradoks həm qlobal, həm də lokal səviyyədə iqtisadi, sosial və infrastruktur amillərinin kompleks nəticəsidir.
6. Ekoloji və iqtisadi təsirlər
Qida israfı və aclıq paradoksu yalnız sosial və tibbi deyil, həm də ekoloji və iqtisadi problemdir:
İstehsal olunan, lakin istifadə edilməyən qida tullantı olur və torpaq, su, enerji resursları səmərəsiz istifadə edilir.
İqtisadi baxımdan ölkələr milyardlarla dollar dəyərində qida və resurs itirir.
Aclıq isə işçi potensialının azalmasına, sosial qeyri-sabitliyə və uzunmüddətli iqtisadi yükə səbəb olur.
Bu səbəbdən paradoks həm inkişaf strategiyasının, həm də ekoloji və sosial siyasətin önəmli mövzusudur.
7. Həll yolları və perspektiv strategiyalar
1. Qlobal və yerli səviyyədə
Qida paylama sistemlərinin optimallaşdırılması: ərzağın vaxtında və təhlükəsiz bölgələrə çatdırılması.
İstehlakçı davranışının dəyişdirilməsi: maarifləndirmə kampaniyaları və tullantının azaldılması proqramları.
Sosial müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsi: qida bankları, subsidiya və çatışmazlıqla üzləşən ailələr üçün yardımlar.
Texnoloji həllər: məhsulun saxlanması, soyuducu zəncirlər və smart paylama sistemləri.
Azərbaycanda tətbiq potensialı
Qida banklarının inkişaf etdirilməsi və şəhərlər üzrə israfın monitorinqi.
Kənd təsərrüfatı istehsalının optimallaşdırılması və məhsul itkisinin azaldılması.
İctimai kampaniyalar vasitəsilə şəhər əhalisinin qida tullantısını azaltmaq.
Sosial yardım proqramları ilə aclıq riskinin minimuma endirilməsi.
Nəticə...
Qida israfı və aclıq riski paradoksu göstərir ki, dünyada və Azərbaycanda qida problemi yalnız istehsal məsələsi deyil, həm də iqtisadi, sosial, mədəni və ekoloji kontekstdə çözülməli olan kompleks problemdir.
Bu paradoksun həlli üçün qlobal səviyyədə koordinasiya, yerli səviyyədə isə paylama sistemləri, maarifləndirmə və sosial dəstək mexanizmləri əsas rol oynayır. Azərbaycanın vəziyyəti həm qlobal təcrübə ilə müqayisədə öyrənilə bilər, həm də regional xüsusiyyətlərə görə adaptasiya tələb edir.
