Rəqəmsal texnologiyaların həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə uşaqların internet mühitində təhlükəsizliyi və psixoloji rifahı xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu sahədə valideyn və müəllimlərin rolu, həmçinin düzgün psixoloji yanaşmaların tətbiqi uşaqların sağlam inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mövzu ilə bağlı suallarımızı psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Loqos” Psixoloji və Nitq İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri, eyni zamanda “Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri Təranə Paşayevaya ünvanladıq. Onun fikirləri rəqəmsal mühitdə uşaqların qorunması və etik davranış vərdişlərinin formalaşdırılması baxımından vacib məqamları önə çıxarır.
-Valideyn uşağın adından sosial şəbəkədə profil açıb şəxsi məlumatlarını və şəkillərini ictimaiyyətə paylaşanda, bu uşağın gələcək inkişafına və psixoloji sağlamlığına necə təsir edə bilər?
-Müasir rəqəmsal dövrdə valideynlərin uşaqlarının şəkillərini və şəxsi məlumatlarını sosial şəbəkələrdə paylaşması geniş yayılıb. Lakin bu cür paylaşımlar uşağın şəxsi məkanının pozulmasına, gələcəkdə isə psixoloji narahatlıq, özünü daim qiymətləndirmə və başqalarının rəyindən asılılıq kimi hallara səbəb ola bilər. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatların uzun müddət qalması uşağın təhsil, karyera və sosial münasibətlərinə gələcəkdə mənfi təsir göstərə bilər. Bu baxımdan valideynlər paylaşımlara məsuliyyətlə yanaşmalıdırlar. Valideynlər uşağın yaşına uyğun olaraq razılıq prinsipini nəzərə almalı, məxfilik ayarlarını düzgün tənzimləməli və internet təhlükəsizliyi barədə məlumatlı olmalıdırlar. Hər bir paylaşımın uzunmüddətli nəticələri əvvəlcədən düşünülməlidir. Nəticə olaraq, uşağın şəxsi məlumatlarının qorunması onun psixoloji rifahı və gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır və valideynlərin bu mövzuda şüurlu davranışı vacibdir.
- Uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək üçün valideyn və müəllim hansı psixoloji yanaşmaları mənimsəməlidir?
- Uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək üçün valideyn və müəllimlər ilk növbədə etimada əsaslanan ünsiyyət qurmalıdırlar. Uşaq onlayn mühitdə qarşılaşdığı risklər barədə qorxmadan danışa bilməlidir. Yaşa uyğun izah və qaydalar, rəqəmsal savadlılığın və tənqidi düşüncənin formalaşdırılması vacibdir. Sərt qadağalar əvəzinə, uşağa internetdən təhlükəsiz istifadə bacarıqları aşılanmalıdır. Valideyn və müəllimlərin müsbət davranış nümunəsi göstərməsi və uşağın emosional rifahını nəzərə alması rəqəmsal təhlükəsizliyin əsas psixoloji şərtləridir.
- Rəqəmsal alətlərdən istifadə zamanı uşaqlarda qorxu, stress və ya narahatlıq hissi yarandıqda valideyn və müəllimlər necə müdaxilə etməlidir?
- Rəqəmsal alətlərdən istifadə zamanı uşaqlarda qorxu, stress və ya narahatlıq yarandıqda valideyn və müəllimlər ilk növbədə sakit və anlayışlı yanaşma nümayiş etdirməlidirlər. Uşağın hissləri ciddiyə alınmalı, onu qorxudan və ya narahat edən məqamlar açıq dialoq yolu ilə aydınlaşdırılmalıdır. Eyni zamanda, uşağın texnologiyadan istifadə müddəti və məzmunu yenidən nəzərdən keçirilməli, yaşına uyğun olmayan və stres yaradan məzmunlardan qorunması təmin edilməlidir. Zərurət olduqda, uşağın rəqəmsal istifadəsi müvəqqəti məhdudlaşdırılmalı və alternativ sosial, fiziki fəaliyyətlər təşviq olunmalıdır. Əgər narahatlıq uzunmüddətli xarakter daşıyırsa, mütəxəssis dəstəyi (psixoloq, məktəb psixoloqu) tövsiyə olunur. Valideyn və müəllimin koordinasiyalı və ardıcıl yanaşması uşağın emosional təhlükəsizliyinin bərpasında mühüm rol oynayır.
- Uşaqların onlayn təhlükələr barədə məlumatlı olmaları üçün hansı psixoloji üsullar daha effektivdir?
- Uşaqların onlayn təhlükələr barədə məlumatlı olması üçün ən effektiv psixoloji üsul yaşa uyğun və açıq izahdır. Qorxutmaq əvəzinə, risklər sadə nümunələr və real vəziyyətlər üzərindən izah edilməlidir. Bununla yanaşı, dialoq və etimada əsaslanan ünsiyyət, rol oyunları və situativ müzakirələr, eləcə də tənqidi düşünmə bacarıqlarının inkişafı uşağın təhlükələri daha yaxşı dərk etməsinə kömək edir. Uşağın sual verməsinə şərait yaratmaq və onu mühakimə etmədən dinləmək bu prosesin əsas psixoloji şərtidir. Məlumatlandırma qorxu üzərində deyil, şüurlu seçim və özünüqoruma bacarığı üzərində qurulduqda daha effektiv olur.
- Bəs, rəqəmsal mühitdə etik davranışı öyrətmək üçün valideyn və müəllimlər hansı yanaşmaları tətbiq etməlidir?
- Rəqəmsal mühitdə etik davranışı öyrətmək üçün valideyn və müəllimlər ilk növbədə hörmət, məsuliyyət və empatiya prinsiplərini ön plana çıxarmalıdırlar. Uşaqlara onlayn davranışların real həyatda olduğu kimi məsuliyyət daşıdığı və hər bir paylaşımın başqalarına təsir göstərə biləcəyi aydın şəkildə izah edilməlidir. Bu prosesdə yaşa uyğun izahlar, real nümunələr və situativ müzakirələr effektiv yanaşmalardır. Kiberzorakılıq, hörmətsiz dil və şəxsi sərhədlərin pozulması kimi halların nəticələri uşaqlara qorxutmadan, anlaşılan dildə çatdırılmalıdır. Eyni zamanda, uşaqlarda tənqidi düşünmə və özünüidarə bacarıqları formalaşdırılmalıdır ki, onlar onlayn mühitdə məsuliyyətli seçimlər edə bilsinlər. Valideyn və müəllimlərin öz davranışları da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyüklərin etik və məsuliyyətli rəqəmsal davranışı uşaqlar üçün güclü nümunə rolunu oynayır. Nəticə etibarilə, etik davranış qaydaları yalnız sözlə deyil, praktik və ardıcıl yanaşma ilə uşaqlara mənimsədilməlidir.
- Sosial şəbəkələrdə və onlayn oyunlarda şəxsi məlumatlarını paylaşan uşaqlara qarşı psixoloji dəstək necə göstərilməlidir? Uşaqların onlayn davranışlarında empati və məsuliyyət hissi yaratmaq üçün hansı psixoloji metodlar tövsiyə olunur?
- Uşaqlar sosial şəbəkələrdə və onlayn oyunlarda şəxsi məlumatlarını paylaşdıqda, valideyn və müəllimlər ilk növbədə sakit və anlayışlı yanaşma nümayiş etdirməlidirlər. Uşağın narahatlığı və ya qorxusu ciddiyə alınmalı, onu günahlandırmadan dinləmək vacibdir. Psixoloji dəstək çərçivəsində uşağa onlayn risklərin sadə və anlaşılır şəkildə izahı, təhlükəsiz davranış modellərinin göstərilməsi, və zərurət olduqda müvəqqəti məhdudiyyətlərin tətbiqi tövsiyə olunur. Uzunmüddətli narahatlıq hallarında psixoloq və ya məktəb psixoloqu ilə məsləhətləşmək vacibdir. Bu yanaşma uşağın özünü təhlükəsiz və qorunan hiss etməsinə kömək edir. Uşaqlarda empati və məsuliyyət hissini formalaşdırmaq üçün rol oyunları, situativ nümunələr və dialoq əsaslı müzakirələr effektiv üsullardır. Bu metodlar uşaqlara başqalarının hisslərini dərk etməyi və onlayn davranışlarının nəticələrini anlamağı öyrədir. Valideyn və müəllimlər həmçinin müsbət davranış nümunəsi göstərməli, özlərinin etik və məsuliyyətli onlayn davranışları ilə uşaqlara praktiki model təqdim etməlidirlər. Məsləhət, müsbət təşviq və mühakiməsiz dinləmə uşaqlarda məsuliyyətli və empatik rəqəmsal vərdişlərin inkişafına zəmin yaradır.
- Rəqəmsal təhlükəsizlik və etik davranış mövzularında ailə və məktəb əməkdaşlığı necə gücləndirilə bilər?
- Rəqəmsal təhlükəsizlik və etik davranışın uşaqlara öyrədilməsində ailə və məktəb əməkdaşlığı əsas rol oynayır. Valideynlər və müəllimlər arasında davamlı ünsiyyət və məlumat mübadiləsi uşağın rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin olunmasını asanlaşdırır. Əməkdaşlıq çərçivəsində valideynlər məktəbdə keçirilən seminar və maarifləndirici tədbirlərdən xəbərdar olmalı, evdə uşağın onlayn davranışlarını izləyərkən müəllimlərlə uyğun strategiya tətbiq etməlidirlər. Eyni zamanda, birgə qaydaların müəyyən edilməsi, yaşa uyğun rəqəmsal istifadə limitlərinin tətbiqi və etik davranış nümunələrinin paylaşılması uşağın davranış modellərinin ardıcıl formalaşmasına kömək edir. Bu yanaşma uşağa hem məsuliyyət hissi, hem də empati bacarıqları aşılayır, rəqəmsal mühitdə etik və təhlükəsiz qərarlar verməsinə zəmin yaradır. Nəticədə, valideyn və məktəb əməkdaşlığı yalnız uşaq üçün təhlükəsiz rəqəmsal mühit yaratmaqla kifayətlənmir, həm də onun gələcək davranış vərdişlərinə uzunmüddətli təsir göstərir.
Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”
