Azərbaycanda əmək haqqı və pensiya sistemi dərin sosial ədalətsizlik yaratmaqla sıravi vətəndaşları faktiki olaraq ikinci dərəcəli vətəndaş vəziyyətinə salır. Müəllimlər, həkimlər, jurnalistlər və baş redaktorlar 40–50 il stajdan sonra 400–600 manat civarında pensiya alarkən, yüksək vəzifəli məmurlar, deputatlar və hakimlər bu məbləğin 10–20 dəfə çoxunu götürür. Sabiq hakim Azad Məcidovun aylıq 4 881 manat pensiyası bu uçurumun canlı göstəricisidir. Bu fərq yalnız maddi deyil, həm də sosial ədalətə, əmək sisteminin motivasiyaedici funksiyasına və dövlətin öz vətəndaşlarına münasibətinə açıq-aydın zərbə vurur. Belə bir sistem sıravi vətəndaşı alçaldır, yüksək vəzifəlini isə cəmiyyətdən tamamilə ayrı, üstün mövqeyə çıxarır.
Bu ədalətsizlik daha da dərinləşir, çünki ölkədə pensiya təyinatları qeyri-şəffafdır və vətəndaşların öz haqlarını görmək imkanları məhduddur. Dövlət büdcəsi və sosial siyasət sıravi vətəndaşın rifahını deyil, yüksək vəzifəlilərin maddi üstünlüyünü qorumağa xidmət edir. Sosial narazılıq və gərginlik qaçılmazdır. Ölkədə orta və aşağı gəlirli təbəqələrin əmək zəhməti ilə yüksək vəzifəlilərin pensiya üstünlükləri arasında uçurum belə davam edəcəksə, bu, uzunmüddətli sosial partlayış riskini artırır.
Çıxış yolu təkcə planlı və ədalətli pensiya siyasətidir. İqtisadçı deputat Vüqar Bayramovun təklifi konkret və praktik yanaşma təqdim edir: pensiya indeksasiyasında yüksək pensiya alanların artımı aşağı faizlə, az pensiya alanların artımı isə yüksək faizlə həyata keçirilsin. Bu tədrici yanaşma ilə zamanla uçurum azaldıla, sistem ədalətli hala gətirilə bilər. Eyni zamanda beynəlxalq təcrübə göstərir ki, yüksək vəzifəlilərin pensiyaları orta əmək pensiyasının 2-3 dəfəsini keçməməlidir; Azərbaycandakı 10-20 dəfə fərq sosial ədalət baxımından tamamilə qəbuledilməzdir.
Dövlətin bu uçurumu aradan qaldırmaq üçün radikal tədbir görməməsi, faktiki olaraq sıravi vətəndaşları əzilmiş vəziyyətdə buraxmasıdır. Şəffaflıq, maksimum limitlər və tədrici düzəlişlər olmadan bu sistem həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan dayanıqsızdır. Ədalətsiz və uçurmlu pensiya siyasəti ölkədə yalnız narazılıq, etimadsızlıq və uzunmüddətli sosial gərginlik yaradacaq. Dövlətin əsas vəzifəsi sıravi vətəndaşın zəhmətini dəyərləndirmək, uçurumları azaltmaq və pensiya sistemini ədalət prinsiplərinə uyğun qurmaq olmalıdır.
Eyni zamanda əmək haqqı sistemi də ölkədə köklü şəkildə dəyişdirilməlidir, çünki pensiya sistemindəki ədalətsizliyin əsas səbəbi məhz əmək haqqı fərqlərindən qaynaqlanır. Orta aylıq əmək haqqı 1000 manat, median əmək haqqı isə 600 manat olduğu halda, deputatların, məmurların və hakimlərin əmək haqqı 10-20 min manat arasında formalaşır. Bu uçurum yalnız pensiyaya təsir etmir, həm də cəmiyyət üçün sosial ədalətsizliyi və motivasiya çatışmazlığını gücləndirir. İşçilərin zəhməti ilə yüksək vəzifəlilərin gəlirləri arasındakı kəskin fərq əmək sistemindəki əsas problemi göstərir və bu fərqin tədrici şəkildə azaldılması üçün həm əmək haqqı, həm də pensiya siyasəti köklü şəkildə islah edilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
