“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası yeni inkişaf formulu təklif edir
Azərbaycan artıq ölkənin gələcəyinin yalnız iqtisadiyyat və texnologiyalarla deyil, həm də insan kapitalının keyfiyyəti ilə müəyyənləşdiyi bir dövrə qədəm qoyur. Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiq edilmiş “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası mədəniyyəti milli inkişafın strateji sahəsi kimi müəyyən etmişdir — bu, qlobal çağırışlar dünyasında dövlətin identikliyinin, düşüncə tərzinin və dayanıqlığının formalaşdığı məkandır. Bugün mədəniyyətin niyə dövlət təhlükəsizliyinin faktoru halına gəldiyi, elmi, təhsili və vətəndaş məsuliyyətini necə birləşdirmək və yüksək mədəniyyətli insanın XXI əsrin əsas kapitalına çevrilib-çevrilə bilməsi məsələlərini “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının prezidenti, Yasamal rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri, tarix elmləri doktoru, professor Fuad Məmmədov ilə müzakirə edirik.
- Fuad müəllim, bu yaxınlarda Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət konsepsiyası – Azərbaycan mədəniyyəti 2040” sənədini təsdiqləyən sərəncam imzaladı. Sizin fikrinizcə, bu niyə məhz indi baş verir və niyə mədəniyyət bu gün milli inkişafın əsas cəbhəsi kimi qəbul olunur?
- Yeni “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” sosial-mədəni inkişaf konsepsiyası ölkənin tarixi baxımdan nadir bir dövrə qədəm qoyduğu vaxtda meydana çıxır — bu, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün bərpası dövrüdür. Eyni zamanda, ölkə davamlı turbulentlik, rəqəmsal dönüşlər və dəyər ziddiyyətlərinin hökm sürdüyü bir dünyada özünü tapır.
Bu, mədəniyyət haqqında ümumi proqram sənədi deyil. Bu, XXI əsrin əsas sualına cavab tapmaq cəhdidir: milli identikliyi qorumaq necə mümkündür, eyni zamanda dünyadan təcrid olmadan necə müasir olmaq olar və qlobal səs-küydə itirilmədən var olmaq necə mümkündür. Konsepsiya azərbaycançılıq ideologiyası və qloballaşmanın real çağırışlarının — təhsilin və incəsənətin transformasiyasından cəmiyyətin mənəvi parçalanması və ideya böhranına qədər — elmi təhlili əsasında hazırlanmışdır.
Konsepsiyanın fəlsəfi təməlini Ulu Öndər Heydər Əliyevin vəsiyyətləri təşkil edir: intellektual və mənəvi mədəniyyətin prioritet rolu, milli ziyalıların, alimlərin, pedaqoqların və incəsənət xadimlərinin xalqın mənəvi kodunun qoruyucusu və onun beynəlxalq nüfuzunun memarı kimi missiyası. Məhz burada mədəniyyət strateji bir yanaşma kimi ortaya çıxır.
-Azərbaycan cəmiyyəti elm–təhsil–vətəndaş məsuliyyəti birliyini qurmağa hazırdırmı və biz gələcəyin insanını vaxtında yetişdirə biləcəyikmi?
- Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənmiş dövlət konsepsiyasında ölkənin inkişafına dair yeni fəlsəfə açıq şəkildə özünü göstərir. Onun əsasını elm və təhsilin prioritetliyi, innovativ düşüncəyə üstünlük və sosial ədalət prinsipləri təşkil edir ki, bu da dinamik, dayanıqlı və həqiqətən inklüziv Azərbaycan cəmiyyətinin təməlini qoyur.
Bu sənəd həm dövlət institutlarına, həm də mədəni elitalara müraciət edir və bütün cəmiyyətə açıq çağırışdır. Ölkənin qarşısına yalnız siyasət və mədəniyyətin sərhədlərini aşan vəzifələr qoyulub: idarəçiliyin yenidən düşünülməsi, istehsalat düşüncəsinin təzələnməsi və yeni ictimai məsuliyyət modelinin formalaşdırılması.
Onların həyata keçirilməsi qeyri-hökumət strukturlarının və həmkarlar ittifaqlarının, yaradıcı və dini birliklərin, jurnalistlər icmasının, ekoloji və hüquq müdafiə təşkilatlarının, qadın və gənclər hərəkatlarının, sahibkarlar birliklərinin, ağsaqqallar şuralarının və Azərbaycan vətəndaşlarının canlı maraqlarını təmsil edən bütün institutların səylərinin birləşdirilməsi olmadan mümkün deyil.
-Onun məqsədi nədir?
- Dövlət başçısı tərəfindən müəyyən edilmiş əsas dövlət məqsədi rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılmasıdır. Onun əsasını elmin hərtərəfli inkişafı və keyfiyyətli təhsil təşkil edir. Bu strategiyanın mərkəzində yüksək mədəniyyətli insan dayanır: savadlı, peşəkar hazırlığa malik, mənəvi cəhətdən dayanıqlı, yaradıcı fəaliyyət göstərməyə və ölkənin taleyinə cavabdehlik daşımağa qadir şəxs. Əslində, söhbət XXI əsrin yeni tip Azərbaycan vətəndaşının yetişdirilməsindən gedir.
- Mədəniyyətin bu gün humanitar sahədən çıxaraq dövlət təhlükəsizliyinin və rəqabətqabiliyyətin faktoru halına gəlməsinin səbəbi bir neçə amillə izah olunur?
- Yeni Konsepsiya mədəniyyət fenomeninə prinsipcə fərqli yanaşma təklif edir — onu güclü transformasiyaedici qüvvə kimi görür, hansı ki, dövlət və cəmiyyətin dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və təhlükəsiz inkişafını formalaşdıra bilər. Bu yanaşmada mədəniyyət aktiv memar rolunu oynayır: sosial-iqtisadi tərəqqiyə, idarəetmənin keyfiyyətinə, hüquqi mühitə, institutların səmərəliliyinə və ölkənin strateji düşüncəsinə təsir göstərir.
Sənəd Azərbaycan milli mədəniyyətinin inkişafına sistemli model qoyur — normativ-hüquqi bazanın və idarəetmə praktikasının təkmilləşdirilməsindən başlayaraq bütün mədəni sahələr arasında koordinasiyanın gücləndirilməsinə qədər. Mərkəzi yer mədəniyyətin hər bir vətəndaş üçün əlçatan olması, mədəni irsin və müxtəlifliyin qorunması, milli identikliyin möhkəmləndirilməsi, həmrəylik və yaradıcı ictimai əməkdaşlığın inkişafı ideyasına verilmişdir.
-Bəs siz aksentlər haqqında nə deyə bilərsiniz?
- Xüsusi diqqət mədəni diplomatiyaya yönəldilmişdir — bu, beynəlxalq təsir və yumşaq güc vasitəsi kimi çıxış edir, dünyaya qədim Azərbaycan sivilizasiyasının zənginliyini açır və mədəniyyəti qlobal dialoqun dili halına gətirir. Eyni strateji əhəmiyyət Azərbaycan dilinin milli birliyin əsası kimi inkişafına, bilik mədəniyyətinin, əmək və ictimai davranış mədəniyyətinin formalaşdırılmasına verilir.
Bütün bunlarla birgə, dövlətçilik və idarəetmə mədəniyyəti, informasiya və kommunikasiya mədəniyyəti, maarifləndirmə mühiti, eləcə də mədəni irsin qorunması və inkişafı gələcəyin dayağı kimi nəzərdən keçirilir.
- Cəmiyyət artıq mədəniyyəti yalnız istehlak etmədən onun yaradılmasında iştirak etməyə hazırdırmı və yüksək mədəniyyətə malik insan XXI əsrin əsas strateji kapitalına çevrilə bilərmi?
- Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən konsepsiyanın proqram və yol xəritələrinin mərhələli həyata keçirilməsi yalnız nazirliyin səlahiyyətlərini əhatə etmir. Burada söhbət cəmiyyətin mədəni kodunun dərin transformasiyasından gedir — bu prosesdə dövlət artıq təkbaşına hərəkət edə bilməz və etməməlidir. Əsas şərt ölkənin yeni mədəni məkanının formalaşmasında vətəndaş cəmiyyətinin fəal iştirakıdır.
- 2040-cı ilə qədər mədəniyyət Azərbaycanın milli qüdrətinin başlıca aləti olacaqdırmı?
- Strategiyanın mərkəzində yüksək mədəniyyət, tənqidi düşüncə və yaradıcı enerji daşıyıcısı olan insan dayanır. Belə insan kapitalı milli inkişafın strateji nüvəsi kimi nəzərdən keçirilir və Azərbaycan xalqının dayanıqlı mədəni genezini təmin etmək, dövlətin qlobal dünyada rəqabətqabiliyyətini gücləndirmək potensialına malikdir.
Yeni mədəni strategiyanın altı dövlət proqramı prioritet sahələri əhatə edir: Azərbaycan dili və ədəbiyyatının inkişafı, davranış və informasiya mədəniyyəti, incəsənət və kreativ sənayelər, mədəni və təbii irsin qorunması. Lakin onların əsl məqsədi formal göstəricilərdən daha dərin səviyyədədir — müasir dövlət idarəçiliyi və ictimai şüurun əsası kimi sistemli kulturoloji düşüncənin formalaşdırılmasıdır.
Yüksək mədəniyyətli insan — intellektual baxımdan yetkin, yaradıcı baxımdan azad, etik baxımdan məsuliyyətli şəxs — mənəvi dəyərlərlə sosial-iqtisadi tərəqqi arasında əlaqə qurur. O, yalnız dövrünü əks etdirmir, onu formalaşdırır; ideyalar, mənalar, normalar və həyat texnologiyaları yaradır ki, bunlar olmadan dövlətin dayanıqlı gələcəyi mümkün deyil.
- Dövlət infrastruktura yatırım etdiyi kimi, insana da sistemli şəkildə investisiya edir...
- Bu gün Azərbaycanda məqsəd yalnız mədəniyyətə baxmaq deyil, irəli hərəkət etməkdir: mədəniyyətin “vertikal” inkişafı güclü enerji mənbəyi, qeyri-adi ideyaların və gələcəyə strateji sıçrayışın mənbəyi kimi vurğulanır. Bunun üçün yaradıcı ziyalıların — alimlərin, düşüncə sahiblərinin, pedaqoqların və novatorların — ideyaları dövlət gücünə çevirə biləcək şəkildə sistemli dəstəyi tələb olunur.
Milli vəzifə artıq resursların əldə edilməsi deyil, yüksək mədəniyyətli Azərbaycan vətəndaşının “yetişdirilməsi”dir. Bu, kulturologiyanın elmi kimi inkişafını, mədəniyyətin yeni anlayışının formalaşdırılmasını, erkən yaşdan mütləq kulturoloji təhsilin tətbiqini və Heydər Əliyev adına Kulturoloji Akademiyanın yaradılmasını nəzərdə tutur. Vətəndaş cəmiyyətinin mənəvi mədəniyyətin inkişafına şüurlu iştirakı strategiyanı gerçəyə çevirə və mədəniyyəti güclü, dayanıqlı və sabahına inamlı dövlətin təməli halına gətirə bilər.
Buna görə, mədəniyyətə investisiya artıq baş verir, hətta dolayı yolla, lakin yol hələ tamamlanmayıb. Azərbaycan insan kapitalına — təhsil, rəqəmsallaşma, sosial proqramlar, azad edilmiş ərazilərin bərpası və “Azərbaycan-2040” strategiyasının əsasını təşkil edən insanın formalaşdırılması vasitəsilə — sərmayə qoyur. Növbəti mərhələ açıqdır: növbəti addım nöqtəvi tədbirlərdən uzunmüddətli sistemə keçməkdir, burada fərdin inkişafı yollar, energetika və gələcəyin şəhərləri qədər strateji prioritet olacaq.
Əbülfəz Babazadə
kulturoloq-yaponşünas,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
