Qlobal siyasəti formalaşdıran əsas qüvvələr şəxslər deyil, enerji, resurslar və sistemli qarşıdurmadır...
Helen Tompson — Kembric Universitetinin siyasi iqtisad professoru, “Disorder: Hard Times in the 21st Century” kitabının müəllifi
Con Gvida — Times Opinion nəşrinin redaktoru
XXI əsrin ortalarına yaxınlaşdıqca “qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam” anlayışı sanki sürətlə dağılır. Lakin Helen Tompsonun fikrincə, dünya Donald Trampın 2016-cı ildə ilk dəfə ABŞ prezidenti seçilməsindən xeyli əvvəl də xaotik idi. Times Opinion redaktoru Con Gvida ilə müsahibəsində Tompson qlobal siyasəti formalaşdıran əsas qüvvələr barədə danışır.
Con Gvida: 2022-ci ildə çıxan kitabınız “Disorder” adlanır. Siz orada iddia edirdiniz ki, qlobal siyasətdə dərin dəyişikliklər Trampdan əvvəl başlayıb. Bu qənaətə nə əsasla gəlmisiniz?
Helen Tompson: Məncə, 2005-ci il mühüm dönüş nöqtəsi idi. Həmin vaxta qədər bugünkü prosesləri qabaqcadan göstərən bir sıra problemlər artıq ortaya çıxmışdı. Geosiyasi baxımdan NATO daxilində İraq müharibəsinə görə ciddi fikir ayrılıqları vardı və Fransa ilə Almaniya faktiki olaraq Rusiyanın mövqeyinə yaxın durmuşdu. ABŞ daxilində isə Senatda Çinə qarşı daha sərt ticarət siyasəti tələb edən iki partiyalı təzyiq formalaşmışdı.
Eyni zamanda, səthin altında ciddi enerji problemləri yığılırdı. 2005-ci ildə neft hasilatı durğunlaşmağa başladı, Asiyada, xüsusilə Çində tələbat isə sürətlə artırdı. Almaniyanın “Şimal axını” qaz kəmərini inşa etmək qərarı da bunun göstəricisi idi: Berlin Ukraynanı etibarsız tranzit ölkə sayaraq enerji maraqlarını onun təhlükəsizliyindən üstün tutdu.
2008-ci il hadisələri həm görünən, həm də gizli problemləri daha da dərinləşdirdi — maliyyə böhranından tutmuş Ukrayna və Gürcüstanın NATO-ya üzvlüyünə Fransa-Almaniya vetosuna qədər.
Con Gvida: Bugünkü vəziyyətə keçək. Davosda səslənən “keçid yox, qırılma” fikirləri və Tramp administrasiyasının Avropaya münasibəti sizə nə deyir? Hazırda haradayıq?
Helen Tompson: Mən doğrudan da bunu qırılma hesab edirəm. Böyük güclər arasında rəqabət on ildən çoxdur mövcuddur və Bayden administrasiyası da bu reallıqla düşünürdü. Məsələn, 2022-ci il İnflyasiyanın Azaldılması Aktı Avropada milli sənayeçiliyin aqressiv forması kimi qəbul edilmişdi. Trampın fərqi istifadə etdiyi dildə və miqyasdadır. Avropaya açıq hörmətsizlik nümayiş etdirir və bu, əvvəlki dövrlə müqayisədə yenidir.
Con Gvida: Bu gün böyük güclər rəqabətinin əsas elementləri hansılardır?
Helen Tompson: ABŞ–Çin rəqabəti mərkəzdədir, lakin Rusiya da çox önəmlidir. ABŞ və Çin texnologiya sahəsində rəqibdir, ABŞ və Rusiya isə enerji sahəsində. Hər üç ölkə resurslarla zəngin regionlarda — Yaxın Şərqdən Arktikaya qədər — nüfuz uğrunda mübarizə aparır.
Enerji resurslarına nəzarət qlobal siyasətin əsas faktorudur. XX əsrin böyük hissəsini bu prizmadan izah etmək olar və XXI əsr də struktur baxımından fərqli deyil.
Con Gvida: ABŞ üçün şist bumu nə qazandırdı?
Helen Tompson: 2010-cu illərin ortalarından etibarən ABŞ Avropada “Qazprom”la rəqabət aparmağa başladı. Bu, Vaşinqtonu Avropada daha aqressiv etdi. Almaniya-Rusiya qaz münasibətlərinə dözümsüzlük artdı və Tramp dövründə Avropaya ABŞ qazı almaq üçün ciddi təzyiqlər göstərildi.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Avropa ABŞ-dan enerji baxımından daha asılı vəziyyətə düşdü. Bu isə Aİ-nin strateji muxtariyyətini əvvəlkindən xeyli çətinləşdirdi.
Con Gvida: Yaşıl enerjiyə keçid fonunda neftin rolu azalırmı?
Helen Tompson: Xeyr. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin proqnozlarına görə, mövcud siyasətlər davam edərsə, neft istehlakı 2050-ci ilə qədər artacaq. Elektrik enerjisinə tələbat süni intellekt səbəbilə kəskin yüksəlir və bu, etibarlı enerji mənbələrinə ehtiyacı artırır.
Con Gvida: “Orta güclər”in birləşməsi realdırmı, yoxsa hər şey resurs uğrunda rəqabətə gedib çıxır?
Helen Tompson: Müəyyən imkanlar var. Avropa İttifaqının ilkin məqsədi də resurs rəqabətini bitirmək idi. Lakin Avropa neft baxımından kasıbdır və xarici tədarükçülərdən asılıdır. ABŞ və Çin kimi dominant güclər mövcud olduqca orta güclərin manevr imkanları məhdud qalır.
Con Gvida: Qarşılıqlı asılılıq daha sabit sistem yarada bilərmi?
Helen Tompson: Bəli, mümkündür. Məsələn, Almaniya ilə SSRİ/Rusiya uzun müddət nisbətən sabit enerji asılılığı şəraitində yaşayıb. Lakin bu, hər zaman risklər də yaradıb.
Con Gvida: Dövlət borcu geosiyasi silaha çevrilə bilərmi?
Helen Tompson: ABŞ-ın dollar svopları təqdim etmək imkanı ona ciddi təsir rıçaqları verir. Tramp dövründə bu alətin siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilə biləcəyi artıq açıq müzakirə olunur. Bu həm nizam-intizam yaratmaq, həm də müttəfiq toplamaq üsuludur.
Con Gvida: Risk faktoru qlobal siyasətdə hansı rolu oynayır?
Helen Tompson: Hazırda yalnız yüksək riskli variantlar qalır. Tramp fenomeninin maraqlı tərəfi də budur: o, risk mühitində psixoloji baxımdan güclənir və nəticənin haraya çıxmasından asılı olmayaraq, mövcud strukturları sarsıtmaqla dəyişiklik yaratmağa çalışır.
Poliqon.info
