Bakı, 8 yanvar, AZƏRTAC
Müasir dünyada dənizə çıxışı olmayan bir dövlətin iqtisadi rifahı birbaşa və ciddi şəkildə onun geosiyasi mühitindən, qonşuları ilə münasibətlərinin proqnozlaşdırıla bilməsindən asılıdır. Ermənistan üçün bu aksioma sadəcə nəzəri təklif deyil, fiziki yaşam, həmçinin dövlətçiliyinin və suverenliyinin qorunması məsələsidir. Ermənistan hökumətinin dərc olunmuş proqramı bu ölkənin iqtisadi strukturunun dəyişdirilməsindən tutmuş yeni bazarlara çıxmağa və ixracın əsas artım hərəkətverici qüvvəsinə çevrilməsinə qədər iddialı məqsədlər müəyyən edir. Lakin sənədin daha yaxından təhlili göstərir ki, mövcud status-kvo şəraitində bu iddialı planların həyata keçirilməsi mümkün deyil, çünki coğrafi təcrid, Türkiyə və Azərbaycanla sərhədlərin bağlı olması Ermənistanda istənilən inkişafa fundamental maneə olaraq qalır və bu maneənin aradan qaldırılması birbaşa Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması ilə əlaqəlidir.
Bu barədə AZƏRTAC-a Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (BMTM) aparıcı məsləhətçisi Fuad Abdullayev bildirib.
Ekspert qeyd edib ki, sənəddə Ermənistanın dövlət sərhədinin (Türkiyə və Azərbaycanla) 75 faizinin bağlı olduğu açıq şəkildə qeyd olunur. “Buna görə də, proqram hətta malların birbaşa tranzitini və Aİ-Türkiyə Gömrük İttifaqına çıxışı təmin etmək üçün vasitəçilər vasitəsilə Türkiyə ilə danışıqlara başlamağı da nəzərdə tutur ki, fikrimcə, sülh müqaviləsi prosesinin uğurla başa çatması olmadan buna nail olmaq mümkün deyil. Bu kontekstdə əminliklə demək olar ki, Ermənistan üçün sülh prosesi diplomatik bəyanatlar məsələsi olmaqdan çıxır və təcili iqtisadi imperativə çevrilib. Ermənistan dövlətçiliyi üçün əsas həqiqət anı ölkənin avqustun 8-də Vaşinqtonda götürdüyü konkret öhdəliklərin yerinə yetirilməsidir. Bu müqavilələr blokada zəncirlərini qıra biləcək yeganə açardır. Əks halda, istənilən iqtisadi strategiyalar sadəcə kağız üzərində bəyanatlar olaraq qalacaq və ölkə durğunluğa qərq olmağa davam edəcək”, - deyə o vurğulayıb.
Politoloqun sözlərinə görə, proqramda qeyd olunan logistika çətinliklərinin ətraflı təhlili mövcud nəqliyyat imkanlarının yaxşı sənədləşdirilmiş mənzərəsini yaradır. Sənəddə bildirilir ki, 2018-ci ildə Ermənistan Logistika Performans İndeksində (LPI) 2.61 balla qlobal miqyasda 92-ci yerdə idisə, 2023-cü ilə qədər ölkə 2.5 balla 97-ci yerə, 2024-cü ildə isə 108-ci yerə düşüb. Proqram bu geriləməni beynəlxalq daşımaların rəqabətli qiymətlərlə təşkili və yüklərin izlənilməsi imkanı ilə əlaqələndirir. Bu amil Ermənistanın hazırda rəqabətli daşımaları təmin etmək üçün Gürcüstan və İran vasitəsilə multimodal marşrutlara etibar etmək məcburiyyətində qalması ilə əlaqədardır. Lakin maya dəyərində nəqliyyat xərclərinin həddindən artıq yüksək payı, Batumi və Poti limanlarında tıxac və Gürcüstan vasitəsilə Rusiyaya gedən yeganə quru yolunun (Yuxarı Lars) qeyri-sabitliyi Ermənistan yükləri üçün maneə yaradır. Qeyd etmək vacibdir ki, Gürcüstandan keçən bu quru yolu mövsümi bağlanmalara məruz qalır və kifayət qədər tutuma malik deyil. İran marşrutu isə, öz növbəsində, ciddi sanksiya riskləri ilə doludur, o cümlədən bir çox beynəlxalq gəmiçilik şirkətinin İran limanları ilə əməkdaşlıq etməkdən imtina etməsi və nəticədə Ermənistanın cənuba qlobal gəmiçilik marşrutlarından uzaqlaşması da nəzərə alınmalıdır. Bundan əlavə, İslam ölkələri üzərindən tranzit spirtli içkilər kimi müəyyən mallara məhdudiyyətlər qoyulur və əlavə yanacaq daha çox məsrəf tələb edir.
F. Abdullayev əlavə edib ki, ixrac proqramında ölkə qarşısında duran prioritet malların daşınması ilə bağlı problemlər də müəyyən edilib ki, bunlar iqtisadiyyata əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. “Beləliklə, sink, molibden və digər konsentratlar prioritet mallar kimi müəyyən edilib. Qeyd olunub ki, bu cür malların Gürcüstanın dağ aşırımlarından avtomobil yolu ilə daşınması iqtisadi cəhətdən səmərəsizdir, hava nəqliyyatı isə praktik olaraq mümkün deyil. Bu şəraitdə Ermənistan məhsullarının qiyməti həddindən artıq yüksək olur və bu vəziyyət onları xarici bazarlarda rəqabətədavamlı etmir”, - deyə ekspert izah edib.
BMTM-nin aparıcı məsləhətçisi əmindir ki, təkcə dəmir yolu əlaqələrinin açılması mövcud vəziyyəti həll edə bilər və bu, yalnız TRIPP-nin (Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu – red.) işə salınması, Azərbaycan ilə sülh sazişinin imzalanması və regionda kommunikasiyaların tamamilə açılması ilə baş verə bilər. Regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı sənəddə nəzərdə tutulduğu kimi, Naxçıvan da daxil olmaqla, Azərbaycandan keçən nəqliyyat yollarının istifadəyə verilməsi regionun logistika konfiqurasiyasını kökündən dəyişdirə və Ermənistana onu İran, Rusiya və Avropa ilə birləşdirən dəmir yolu şəbəkəsinə çıxış imkanı verə bilər.
“Bu proqramdakı vəziyyətin maliyyə təhlili də göstərir ki, blokada şəraitində olan dövlətin tam inkişaf üçün resursları yoxdur. İxracın təşviqi üçün büdcə xərclərinin müqayisəsi Ermənistanın inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə fəlakətli geriləməsi faktını göstərir. Mövcud məlumatlara görə, 2023-cü ildə Ermənistanda ixracın təşviqi büdcəsinin mal ixracının həcminə nisbəti 0,07 faiz təşkil edib. Bu, sərhədlərin bağlı olması və logistika maneələrinin aradan qaldırılmasına, habelə təhlükəsizliyin qorunmasına böyük resursların xərclənməsi zərurəti ilə dövlətin sadəcə biznes dəstək institutlarının inkişafı üçün vəsaitinin olmadığını göstərir. Xarici investisiyalar və ticarət yollarının açılması olmadan, Ermənistan hətta Şərqi Avropa ölkələri ilə müqayisə edilə bilən səviyyədə ixracatçı dəstəyinə nail ola bilməyəcək. Bu asılılıq Ermənistanı istənilən xarici inkişafa qarşı son dərəcə həssas edir”, - deyə F. Abdullayev bildirib.
Şərhinə yekun vuran ekspert bildirib ki, Ermənistanın 2025-2030-cu illər üçün Strateji İxrac İnkişaf Proqramı birbaşa Azərbaycan ilə sülh prosesinin uğurundan və avqustun 8-də Vaşinqtonda götürülmüş öhdəliklərə ciddi şəkildə riayət olunmasından asılı olan bir plandır: “Bu, sülh sazişinin imzalanmaması və götürülmüş öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi ilə bağlı risklərin sadə durğunluqdan daha çox geriləməsi və Ermənistan üçün mövcudluq təhlükəsi yaratması ilə izah olunur. Nəticə etibarilə, 2026-cı ildə Ermənistan əhalisinin sülhə olan siyasi iradəsi bu ölkənin növbəti onillik üçün əsas iqtisadi resursuna çevriləcək və onun öz potensialını reallaşdıracağını və ya keçmişin həll olunmamış münaqişələrinin girovu olaraq qalacağını müəyyən edəcək. Bu, bir tərəfdən sülh və rifah, digər tərəfdən isə yoxsulluğa və təcridə səbəb olan davamlı qarşıdurma arasında seçim olacaq. Ermənistanın iqtisadi reallığı kontekstində sülh gündəliyindən imtina etməyin bu ölkənin blokadasını davam edəcəyinə zəmanət verdiyini anlamaq vacibdir. Sərhədləri bağlı olduğundan, hökumətin sənaye zonaları və logistika mərkəzləri yaratmaq planında vurğulanan əhəmiyyətli xarici investisiyaları cəlb etməsi mümkün deyil. Nəticədə ölkə artan işsizlik, əhalinin axını və həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə üzləşəcək, blokadada qalmağa məhkum olacaq. Daxili bazar iqtisadi artımı dəstəkləmək üçün çox kiçik olduğundan və yüksək logistika xərcləri səbəbindən xarici bazarlar əlçatmaz qaldığından, yoxsulluq təcridin labüd nəticəsinə çevriləcək", - deyə ekspert fikirlərini yekunlaşdırıb.
