Müasir dövlətçilik təcrübəsində siyasi liderlərin ictimai çıxışları təkcə informativ xarakter daşımır, eyni zamanda dövlətin siyasi kursunun ideoloji, institusional və strateji əsaslarını formalaşdıran mühüm analitik mənbə kimi çıxış edir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar tarixində milli televiziya kanallarına verdiyi geniş müsahibə Azərbaycanın müasir inkişaf mərhələsinin mahiyyətini anlamaq üçün xüsusi konseptual əhəmiyyət kəsb edir. Sözügedən müsahibə ölkənin daxili və xarici siyasətinin prioritet istiqamətlərini, milli maraqlar sistemini, habelə dövlətin orta və uzunmüddətli inkişaf strategiyasını aydın şəkildə ortaya qoyur.
Müsahibə Azərbaycanın müasir dövlətçilik praktikasının təhlili üçün mühüm empirik mənbə kimi qiymətləndirilə bilər. Tədqiqat çərçivəsində ölkənin xarici siyasətində özünü göstərən praqmatik realizm yanaşması, iqtisadi siyasətdə geoiqtisadi strategiya, daxili siyasətdə legitimlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi, sosial yönümlü idarəetmə modeli və milli identitetin qorunması məsələləri siyasi elmlərin əsas nəzəri konsepsiyaları əsasında təhlil edilir. Bu yanaşma Prezidentin müsahibəsində ifadə olunan siyasi tezislərin yalnız cari situativ mövqelər deyil, eyni zamanda sistemli və məqsədyönlü dövlət idarəçiliyi modelinin tərkib hissəsi olduğunu göstərməyə imkan verir.

Dövlət başçısının müsahibə çərçivəsində səsləndirdiyi xarici siyasətə dair mesajlar Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində “balanslı realizm” modelinə əsaslanan yanaşmasını bir daha təsdiqləyir. ABŞ-la ikitərəfli münasibətlərin inkişaf etdirilməsinə verilən önəm, habelə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının tribunasından səsləndirilən mövqelər Azərbaycanın beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə və çoxtərəfli diplomatiya mexanizmlərinə sadiqliyini nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, rəsmi Bakı istənilən geosiyasi qarşıdurmanın tərəfinə çevrilməkdən qəti şəkildə imtina edərək müstəqil və çevik xarici siyasət xəttini qoruyub saxlayır.

Qəzza məsələsi ilə bağlı sülhməramlı missiyada iştirakdan imtina qərarı Azərbaycanın milli maraqlara əsaslanan suveren qərarqəbuletmə mexanizminin praktik təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Bu yanaşma ölkənin xarici siyasətində selektiv iştirak modelinin formalaşdığını göstərir. Belə ki, beynəlxalq əməkdaşlıq və diplomatik əlaqələr genişləndirilsə də, hərbi-siyasi risklərə münasibətdə praqmatik və milli maraqlara əsaslanan ehtiyatlı mövqe tutulur. Nəticə etibarilə, bu model Azərbaycanın regional və qlobal proseslərdə iştirakını strateji rasionalizm prinsipi üzərində qurduğunu təsdiqləyir.

Müsahibədə iqtisadi inkişaf xarici siyasətin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi təqdim olunur ki, bu da Azərbaycanın müasir geoiqtisadi strategiyasının mahiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. Enerji layihələrinin reallaşdırılması, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində fəal iştirak və regional logistika mərkəzi kimi mövqelərin möhkəmləndirilməsi ölkənin beynəlxalq sistemdə iqtisadi və strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı iqtisadi nailiyyətlər iqtisadi suverenliyin siyasi müstəqilliyin əsas şərtlərindən biri olduğu tezisini təsdiqləyir. Bu kontekstdə Azərbaycanın iqtisadi modeli yalnız gəlir əldə etməyə yönəlmiş mexanizm kimi deyil, eyni zamanda strateji təhlükəsizlik, regional inteqrasiya və beynəlxalq etibarlılıq amillərinə əsaslanan kompleks inkişaf modeli kimi çıxış edir. Dayanıqlı iqtisadiyyat ölkənin diplomatik manevr imkanlarını genişləndirir, beynəlxalq tərəfdaşlıq münasibətlərini möhkəmləndirir və uzunmüddətli siyasi sabitliyin təmin olunmasına xidmət edir.
“Dövlət və vətəndaş bir ailə kimidir” tezisi Prezident İlham Əliyevin humanitar siyasətə dair baxışının konseptual ifadəsi kimi çıxış edir. Bu yanaşma humanitar siyasəti yalnız sosial yardım və mədəni tədbirlər toplusu kimi deyil, insanın rifahını, ləyaqətini və sosial təhlükəsizliyini mərkəzə alan kompleks dövlət siyasəti kimi dərk etməyə imkan verir. Ailə metaforası humanitar siyasətin əsas prinsipləri olan sosial məsuliyyət, qarşılıqlı qayğı və mənəvi bağlılıq anlayışlarını institusional müstəviyə daşıyır.
Bu modeldə dövlət vətəndaşların sosial müdafiəsini, sağlamlığını, təhsilini və mədəni inkişafını təmin etməyi öz üzərinə götürən humanitar aktor kimi çıxış edir. Eyni zamanda, vətəndaş cəmiyyətinin davamlı inkişafı, ictimai həmrəyliyin qorunması və milli dəyərlərin yaşadılması prosesində fəal iştirakçı rolunu oynayır. Beləliklə, humanitar siyasət qarşılıqlı öhdəliklərə əsaslanan sosial tərəfdaşlıq mexanizmi kimi formalaşır.

“Dövlət–vətəndaş ailə modeli” humanitar siyasətin legitimlik istehsalında oynadığı rolu da aydın şəkildə göstərir. Sosial rifahın yüksəldilməsi, həssas sosial qrupların müdafiəsi, mədəni və mənəvi dəyərlərin qorunması dövlət hakimiyyətinə ictimai etimadı gücləndirir və legitimliyin sosial bazasını genişləndirir. Bu kontekstdə humanitar siyasət siyasi sabitliyin və uzunmüddətli ictimai konsensusun təmin olunmasında əsas vasitələrdən birinə çevrilir.
Nəticə etibarilə, bu tezis Azərbaycanın humanitar siyasətinin mahiyyətini sosial dövlət prinsipləri ilə milli-mənəvi dəyərlərin sintezi kimi təqdim edir. Humanitar dəyərlərə əsaslanan bu idarəetmə modeli dövlətin yalnız siyasi və iqtisadi deyil, eyni zamanda sosial və mənəvi məsuliyyət daşıyan institusional mexanizm kimi fəaliyyət göstərdiyini təsdiqləyir.
Diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də dövlət–vətəndaş münasibətlərinin xarakteridir. Sözügedən yanaşma klassik liberal nəzəriyyələrdə önə çəkilən fərd–dövlət qarşıdurması modelindən fərqli olaraq, qarşılıqlı məsuliyyət və sosial öhdəlik prinsipinə əsaslanan idarəetmə konsepsiyasını ön plana çıxarır. Bu kontekstdə dövlət legitimliyi yalnız hüquqi-institusional mexanizmlərlə deyil, həm də ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi, sosial rifahın yüksəldilməsi və sabitliyin qorunması amilləri ilə təmin olunur. Prezidentin vurğuladığı açıq ünsiyyət və birbaşa dialoq mexanizmləri hakimiyyətin cəmiyyət qarşısında hesabatlılığını artırmaqla legitimliyin sosial bazasını daha da genişləndirir və ictimai konsensusun formalaşmasına mühüm töhfə verir.

Daxili siyasi kursun mühüm istiqamətlərindən biri milli identitetin qorunmasıdır. Prezident İlham Əliyevin milli dilin inkişafına və mədəni dəyərlərin qorunmasına xüsusi diqqət yetirməsi daxili siyasətin ideoloji ölçüsünü aydın şəkildə əks etdirir. Qloballaşma şəraitində milli kimliyin zəifləməsi dövlət üçün uzunmüddətli institusional və sosial risklər yarada bildiyindən, mədəni siyasət strateji əhəmiyyət daşıyan dövlət siyasəti istiqaməti kimi çıxış edir. Bu baxımdan dil və mədəniyyət yalnız mədəni irs elementi deyil, eyni zamanda ictimai birliyi, kollektiv şüuru və milli həmrəyliyi formalaşdıran mühüm siyasi resurs kimi dəyərləndirilə bilər. Müsahibədə vurğulanan bu məqam daxili siyasətdə ideoloji davamlılığın təmin edilməsinə yönəlmiş məqsədyönlü yanaşmanı əks etdirir.

Daxili siyasi kursun əsas fəlsəfəsi sabitlik və tədrici inkişaf arasında balansın qorunması kimi xarakterizə olunur. Dövlət başçısı kəskin və riskli transformasiyalardan daha çox, mərhələli islahatları və idarəolunan institusional dəyişiklikləri üstün tutduğunu açıq şəkildə ifadə edir. Bu yanaşma siyasi inkişaf nəzəriyyəsində Samuel Hantinqtonun irəli sürdüyü “institusional sabitlik olmadan sürətli dəyişiklik siyasi xaosa yol açır” tezisi ilə konseptual uyğunluq təşkil edir. Azərbaycanın daxili siyasətində sabitliyin prioritet kimi qorunması sosial-siyasi sistemin davamlılığını təmin etməyə yönəlmiş rasional və praqmatik seçim kimi çıxış edir.
Ümumilikdə, Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar tarixli müsahibəsi Azərbaycanın müasir dövlətçilik modelini sistemli və çoxölçülü şəkildə əks etdirən konseptual siyasi sənəd kimi qiymətləndirilə bilər. Xarici siyasətdə balanslı yanaşma, daxili siyasətdə legitimlik və ictimai konsensus, iqtisadi sahədə dayanıqlılıq və suverenlik, mədəni siyasətdə isə ideoloji davamlılıq bu modelin əsas struktur sütunlarını təşkil edir. Sözügedən müsahibə Azərbaycanın gələcək inkişaf istiqamətlərinin elmi-nəzəri baxımdan dərk edilməsi üçün mühüm analitik baza formalaşdırır və müasir siyasi elmlər kontekstində dövlətçilik təcrübəsinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli tədqiqat potensialına malikdir.

Beləliklə, müsahibədə əks olunan dövlətçilik modeli humanitar siyasəti siyasi, iqtisadi və ideoloji komponentlərlə üzvi şəkildə birləşdirən kompleks idarəetmə fəlsəfəsini ifadə edir. Humanitar dəyərlər bu modeldə yardımçı sahə deyil, dövlətin uzunmüddətli sabitliyini, ictimai həmrəyliyi və milli inkişafını təmin edən strateji əsas kimi çıxış edir.

Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti

• Azərbaycan
• Müsahibə
• Prezident İlham Əliyev
• Strateji İnkişaf Modeli