İlin ən böyük seçki kampaniyaları — Banqladeşdən Braziliyaya qədər...
Foreign Policy nəşri
Müəllif: Allison Meakem
Noyabrda ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkiləri, şübhəsiz ki, bütün dünyanın diqqət mərkəzində olacaq. Prezident Donald Tramp artıq respublikaçıların idarə etdiyi ştatlarda seçki dairələrinin yenidən bölünməsi və partiyasının mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üçün səylərə rəhbərlik edir. Lakin bu il onlarla başqa ölkədə də taleyüklü milli seçkilər keçiriləcək. ABŞ prezidenti onlardan bəzilərinə müdaxilə etməyə hazır olduğunu da açıq şəkildə göstərib.
Keçən ilin oktyabrında Tramp Argentinada aralıq seçkilər ərəfəsində sağçı prezidentin partiyasının qələbəsi halında iqtisadi dəstək vəd edərək seçicilərə təsir göstərdikdən sonra, bu il Macarıstanda keçiriləcək ümumi seçkilərdə baş nazir Viktor Orbanı qorumaq üçün oxşar taktikaya əl ata biləcəyinə eyham vurdu. O, həmçinin İsraildə gedən gərgin daxili müzakirələrə qoşularaq, genişmiqyaslı korrupsiya işi üzrə mühakimə olunan baş nazir Benyamin Netanyahunun əfv olunmasına çağırış edib.
Trampın narazı qaldığı ölkələr mümkün təzyiqlərə hazırlaşır. Keçən ay o, sorğularda solçu namizədin öndə getdiyi Kolumbiyanı Karib hövzəsində ABŞ-ın ölümcül hərbi kampaniyasının “növbəti” hədəfi ola biləcəyi ilə hədələdi. Braziliya isə artıq Trampın müttəfiqi olan keçmiş liderin məhkum edilməsindən sonra ABŞ-ın məhkəmə sisteminə müdaxiləsini yaşamışdı; indi isə sağ qüvvələr seçkilər yolu ilə yenidən hakimiyyətə qayıtmağa çalışırlar.
Bununla belə, bu il keçiriləcək seçkilərin əksəriyyəti əsasən daxili problemlərə fokuslanıb. Banqladeş və Nepalda seçicilər uzunmüddətli liderləri devirən, gənclərin rəhbərlik etdiyi kütləvi etirazlardan sonra ilk dəfə səsverməyə gedəcəklər. Lakin ən azı Banqladeşdə dincəlməyən dinastik siyasət hələ də qalır — bu, Taylandda da qeyri-sabitliyin mənbəyidir. Hər iki ölkədə parçalanmış koalisiyalar səbəbindən baş nazirlər son illərdə tez-tez dəyişib və bu, növbədənkənar seçkilərə yol açıb.
Ermənistan, Efiopiya, İsrail, Livan və Tayland daxil olmaqla bir sıra ölkələr silahlı münaqişələr fonunda və ya onların dərhal ardınca seçkilər keçirir. Bəzi liderlər gələcək müharibə risklərini azaltmaq üçün iddialı proqramlar vəd edir, digərləri isə millətçi əhval-ruhiyyədən faydalanmağa çalışır. Haiti və Cənubi Sudan formal olaraq müharibə vəziyyətində olmasalar da, xroniki qeyri-sabitlik və zorakılıq seçkilərin ədalətliliyini təhlükə altına qoya bilər.
Aşağıda bu il diqqətlə izlənməli olan ondan artıq prezident və parlament kampaniyası təqdim olunur.
Tayland | 8 fevral
Tayland fevralın 8-də parlament seçkiləri keçirəcək. Baş nazir Anutin Çarnvirakul ötən ay parlamenti planlaşdırılandan bir il əvvəl buraxıb. Buna səbəb Kamboca–Tayland sərhədində baş verən toqquşmalarla bağlı qalmaqal olub.
Sərhəd mübahisəsi Fransanın müstəmləkə dövrünə gedib çıxır. Keçən ilin mayında bir kambocalı əsgərin ölümü ilə nəticələnən insident zorakılığın kəskinləşməsinə səbəb olmuşdu. ABŞ prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə iyulda əldə olunan atəşkəsə baxmayaraq, ötən ay döyüşlər yenidən alovlanıb.
Siyasi böhran iyunda daha da dərinləşdi: Kambocanın keçmiş lideri Hun Sen Taylandın o zamankı baş naziri Phetongtarn Çinavatla telefon danışığının səsini yaydı. Konstitusiya Məhkəməsi onu etik normaları pozmaqda ittiham edərək əvvəlcə vəzifədən kənarlaşdırdı, sonra isə tamamilə postundan uzaqlaşdırdı. O, 1998-ci ildə atası tərəfindən qurulan Pheu Thai partiyasına rəhbərlik edirdi.
2023 seçkilərində islahatçı Move Forward partiyası ən çox səs toplasa da, hərbi xuntanın təyin etdiyi Senat onun hökumət qurmasına imkan vermədi. Nəticədə Pheu Thai mühafizəkar Bhumjaithai partiyası ilə koalisiya qurdu. Sonradan Bhumjaithai koalisiyadan çıxdı və Anutini baş nazirliyə namizəd göstərdi. O isə yalnız Move Forward-un varisi olan Xalq Partiyasının dəstəyi ilə hakimiyyətdə qala bildi. Növbəti sərhəd toqquşmalarından sonra Anutin parlamenti buraxdı.
500 yerlik Nümayəndələr Palatasının 400 üzvü birbaşa, 100-ü isə mürəkkəb proporsional sistemlə seçilir. Fevralda konstitusiya islahatları və Kamboca ilə sərhəd razılaşmalarının ləğvi ilə bağlı referendumların keçirilməsi də mümkündür.
Sorğulara görə Xalq Partiyası və onun lideri Nattaphonq Ruenqpanyavut öndədir. Lakin əvvəlki təcrübə göstərir ki, səs çoxluğu hökumət qurmaq üçün kifayət etmir.
Banqladeş | 12 fevral
Banqladeş fevralın 12-də ümumi seçkilər keçirəcək. 2024-cü ildə kəskin tənqid olunan seçkilərdən sonra gənclərin rəhbərlik etdiyi etirazlar 15 il hakimiyyətdə olan baş nazir Şeyx Hasinanı istefaya məcbur etdi.
Hasina hazırda Hindistanda sürgündə yaşayır və Banqladeş məhkəməsi onu insanlığa qarşı cinayətlərə görə qiyabi olaraq ölüm cəzasına məhkum edib. 2024-cü ilin avqustundan ölkəni Nobel mükafatı laureatı, iqtisadçı Məhəmməd Yunusun rəhbərlik etdiyi müvəqqəti hökumət idarə edir. O, seçkilərdə iştirak etməyəcək.
Yunus dövründə Banqladeş Çin və Pakistanla əlaqələri genişləndirib, lakin ABŞ tarifləri əsas ixrac sahəsi olan tekstil sənayesini təhdid edir. Siyasi qütbləşmə azalmayıb: uzun illər “Avami Liq”lə Banqladeş Millətçi Partiyası (BNP) arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə gedib.
İndi “Avami Liq” siyasi prosesdən kənarlaşdırılıb, “Camaat-i-İslami” isə yenidən seçkilərə buraxılıb. Zorakılıq və insan haqları pozuntuları davam edir, xüsusən dini azlıqlar hədəfə çevrilir. Sorğular BNP ilə “Camaat-i-İslami”nin başabaş getdiyini göstərir.
350 yerlik parlamentdə 300 deputat birbaşa, 50-si qadın kvotası üzrə seçilir. Eyni zamanda “İyul Xartiyası” adlanan konstitusiya islahatları paketi üzrə referendum da keçiriləcək.
Nepal | 5 mart
2025-ci ilin sentyabrında gənclərin rəhbərlik etdiyi etirazlar baş nazir K.P. Şarma Olinin istefası ilə nəticələndi və martın 5-nə seçkilər təyin olundu. Etirazlara sosial şəbəkələrin qadağan edilməsi səbəb olmuşdu.
Olinin yerinə korrupsiyaya qarşı fəal Suşila Karki müvəqqəti baş nazir oldu. Parlamentin aşağı palatası buraxıldı. 275 yerlik palatanın 165 üzvü birbaşa, 110-u proporsional sistemlə seçilir. Seçkilərə 114 partiya buraxılıb, onların beşdə biri yeni yaradılıb.
Kolumbiya | 8 mart və 31 may
Kolumbiyada martın 8-də parlament, mayın 31-də prezident seçkiləri keçiriləcək. Prezident Qustavo Petro yenidən namizəd ola bilməz. Onun siyasəti ABŞ-la münasibətləri gərginləşdirib və Donald Tramp bir neçə dəfə Kolumbiyaya təzyiq göstərib.
Hakim solçu “Tarixi Pakt” koalisiyası prezidentliyə senator İvan Sepedanı namizəd göstərib. Sorğulara görə o, ikinci tura yüksəlmək üçün əsas favoritdir. Parlament seçkiləri prezident yarışının əsas göstəricisi olacaq.
Macarıstan | aprel ayında gözlənilir
Macarıstanda keçiriləcək parlament seçkiləri Viktor Orban üçün ciddi sınaq sayılır. Onun “Fides” partiyası hələ də parlamentdə üstünlük təşkil etsə də, sorğularda yeni yaradılan Tisza partiyası 10 faizdən çox fərqlə öndədir. Partiyaya keçmiş “Fides” üzvü Peter Madyar rəhbərlik edir. Donald Trampın Orbanı açıq dəstəkləməsi mümkün müdaxilə ilə bağlı narahatlıqları artırır.
Livan | may ayında gözlənilir
İsrailin 2024-cü ildəki müdaxiləsindən və uzunmüddətli prezident böhranından sonra Livan ilk dəfə parlament seçkilərinə hazırlaşır. Yeni prezident Cozef Aunun rəhbərliyi altında ölkədə nisbi optimizm yaranıb. 128 yerlik parlamentin yarısı xristianlar, yarısı müsəlmanlar arasında bölüşdürülür.
Efiopiya | 1 iyun
Baş nazir Abiy Əhməd iyunun 1-də keçiriləcək seçkilərin “tarixin ən yaxşı təşkil olunmuş” seçkiləri olacağını deyir. Lakin Tıqray bölgəsində səsvermənin yenə də problemli olacağı gözlənilir. Hakim “Prosperity” partiyasının yenidən dominantlıq edəcəyi ehtimal olunur.
Ermənistan | 7 iyun
Ermənistanda iyunun 7-də parlament seçkiləri keçiriləcək. Baş nazir Nikol Paşinyanın “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası dəstəyini qismən itirsə də, hələ də liderdir. Kampaniyanın mərkəzində Azərbaycanla sülh planı və konstitusiya islahatları dayanır.
Haiti | 30 avqust
Haiti təxminən on ildən sonra ilk dəfə seçkilərə hazırlaşır. Paytaxtın böyük hissəsi silahlı dəstələrin nəzarətindədir. Bandaların seçkilərdə iştirakı ehtimalı ciddi narahatlıq doğurur.
Braziliya | 4 oktyabr
Prezident Lula da Silva dördüncü müddətə namizədliyini irəli sürməyə hazırlaşır. Onun əsas rəqibləri sağçı düşərgədən gələcək. Donald Trampın Braziliyaya qarşı sanksiyaları Lulanın daxili dəstəyini gücləndirib.
İsrail | 27 oktyabradək
HƏMAS hücumlarından və Qəzza müharibəsindən sonra keçiriləcək ilk seçkilər Netanyahunun taleyini müəyyənləşdirəcək. Müxalifət onun müharibəni siyasi məqsədlərlə uzatdığını iddia edir.
Cənubi Sudan | 22 dekabr
Tarixində ilk dəfə seçki keçirməyi planlaşdıran Cənubi Sudan dərin siyasi və humanitar böhran içindədir. Səsvermənin baş tutub-tutmayacağı hələ də sual altındadır.
Tərcümə Poliqon-a aiddir
Poliqon.info
