Tədqiqatlar insanlarla itlər arasında minilliklər boyu formalaşan dərin bioloji və sosial əlaqələri üzə çıxarır...
Poliqon Planet Today nəşrinə istinadən xəbər verir ki, alimlər canavarların necə insanın ən sadiq dostu olan itlərə çevrildiyini izah edən geniş tədqiqatların nəticələrini açıqlayıblar. Skandinaviya laylalarından tutmuş Qrimm qardaşlarının nağıllarına qədər canavar obrazı insan tarixində daim qorxu və təhlükə simvolu kimi mövcud olub. Hətta bu gün də canavarlar köçəri və maldarlıqla məşğul olan icmalar üçün real təhlükə yaradır. Paradoks ondadır ki, məhz bu təhlükəyə qarşı insanlar itlərdən istifadə edirlər. Bu isə mühüm təkamül sualını doğurur: insanın qədim rəqibi olan canavar necə oldu ki, onun ən etibarlı müttəfiqinə çevrildi?
Alimlər etiraf edirlər ki, ilk qorxaq canavarın insan ocağına yaxınlaşdığı dəqiq anı müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu dönüş nöqtəsi son buzlaşma maksimumu dövründə, təxminən 27 min il əvvəl baş verib.
Planet Today-in məlumatına görə, qida qıtlığının hökm sürdüyü həmin dövrdə, ehtimal ki, Mərkəzi Asiya ətraflarında insanlar və canavarlar rəqabəti tədricən əməkdaşlıqla əvəz ediblər. Canavarlar keşikçi və ov ortağına çevrilib, insanlar isə onlara yemək və istilik təmin edib. Bu qarşılıqlı münasibət hər iki tərəfin sağ qalmasına xidmət edib.
Zaman keçdikcə bu əlaqə daha da dərinləşib. İlk olaraq insanlara yaxınlaşan canavarlar sadəcə yaşamaq istəyirdi və buna nail oldular. Onların nəsilləri əkinçiliyin yaranmasına və sivilizasiyaların yüksəlişinə şahidlik etdi. İtlər digər əhliləşdirilmiş heyvanlardan fərqli olaraq, insan ehtiyaclarına uyğunlaşmaq baxımından unikal qabiliyyət qazandı və bu da onların uğurunun əsas səbəblərindən biri oldu.
İnsanlarla itlərin birgə miqrasiyasını araşdıran geniş tədqiqatda alim Anjela Perri və onun həmkarları bildiriblər ki, son 10 min il ərzində insanlar və itlər ayrılmaz şəkildə bağlı olub. İnsanlar dünyaya yayıldıqca itlər də onlarla birlikdə hərəkət edib. Mitoxondrial DNT göstəricilərinə əsaslanan genetik sübutlar göstərir ki, Avropadan Amerikaya qədər haraya köçüblərsə, itlərini də özləri ilə aparıblar. Arxeoloji tapıntılar qədim insanların itlərə yalnız faydalı varlıq kimi deyil, emosional bağlılıq obyektləri kimi yanaşdığını təsdiqləyir.
Alimlər vurğulayır ki, ilkin əhliləşdirmədən sonra nə insanlar, nə də itlər təkbaşına miqrasiya edib. Hətta bəzi mütəxəssislər hesab edir ki, itlər olmasaydı, insan sivilizasiyası indiki səviyyəyə çata bilməzdi. Qədim DNT-nin çıxarılması və ardıcıllığının oxunması sahəsindəki nailiyyətlər bu qarşılıqlı əlaqənin çox daha qədim dövrlərə gedib çıxdığını göstərir və insanların və itlərin paralel hərəkətinin gec Pleistosen dövründə başladığını ehtimal etməyə əsas verir.
Minilliklər boyunca itlər çoxşaxəli rolları ilə seçilib. Onlar əsgər, qurban, xilasedici, çoban, siçan ovçusu və siqnalçı kimi istifadə olunub. Hətta kiçik cinslər belə öz funksiyalarını yerinə yetirib. Məsələn, bir vaxtlar pekin itinin hürməsinin şər ruhları qovduğuna inanılırdı. Bununla yanaşı, itlər dost, yol yoldaşı və ailə üzvü kimi qəbul olunub.
Arxeoloji tapıntılar bunu aydın şəkildə sübut edir. Bonn-Oberkassel bölgəsində tapılan it skeleti, məlum olan ən qədim it dəfnlərindən biridir. Skeletdən məlum olur ki, it ağır xəstəlikdən əziyyət çəksə də, bir müddət yaşayıb. Bu isə onun insan tərəfindən qayğı ilə bəsləndiyini göstərir. Xəstə it ovda və ya mühafizədə faydalı ola bilməzdi, lakin ona qulluq edilməsi sevgi və bağlılığın göstəricisi idi.
Bu cür dəfnlər dünyanın müxtəlif yerlərində aşkarlanıb. Radford Universitetindən Darci Mori qeyd edir ki, itlər çox vaxt insanlarla yanaşı dəfn olunub. Arxeoloq Robert Louzi isə bu faktın qədim insanların itlərin də ruhu olduğuna inandığını göstərdiyini bildirir. Qobi səhrasında tapılan bir it hörmətlə, ehtimal ki, ev ocağının altında və dovşan sümükləri ilə əhatə olunmuş şəkildə dəfn edilib.
Qədim Misirdə isə ov iti mumiyalanaraq firon II Amenhotepin məzarına qoyulub. Misirlilər axirət həyatına inandıqları üçün itin də sahibinə o dünyada qovuşacağına əmin olublar. Bu dövrdə itlər artıq Canis lupus-dan tam ayrılmış, saluki kimi müasir cinslərə bənzəyirdi. Digər cinslər, o cümlədən lhasa apso da insan kosmologiyasına daxil edilmişdi və bu itlərin rahiblərin reinkarnasiyası olduğuna dair inanclar mövcud idi.
Bu faktlar heyvanların yalnız “alət” olduğunu iddia edən köhnə fəlsəfi baxışlara, o cümlədən İmmanuel Kantın mövqeyinə ziddir. Arxeoloji sübutlar qarşılıqlı hörmət və dərin bağlılıq hekayəsini ortaya qoyur. Biososial antropoloqlar hesab edirlər ki, insanlar və itlər sadəcə yanaşı təkamül etməyib, birlikdə formalaşıb. Bu, hər iki növün fəal iştirak etdiyi biososial proses olub.
Nəticə etibarilə, bu qarşılıqlı faydalı ittifaq həyatın mahiyyəti barədə mühüm həqiqəti üzə çıxarır. Biologiya izolyasiya deyil, qarşılıqlı əlaqə sayəsində inkişaf edir. Populyar elm “ən güclünün sağ qalması” ideyasına fokuslansa da, müasir elm əməkdaşlığın təkamüldə əsas rol oynadığını vurğulayır. İnsan növünün uğuru da məhz bu əməkdaşlıq qabiliyyətindən qaynaqlanır. Biz dünyanı təkbaşına fəth etmədik – bunu ən yaxın dostlarımızla birlikdə etdik.
Poliqon.info
